دست خود را بيرون آورد ممكن نيست آن را ببيند هر كسى كه خدا نورى برايش قرار نداده نورى براى او نيست . »
در آن هنگام هيچ راه برگشتى به فطرت پاك موجود در روح و عقل و تن او وجود ندارد مگر بوسيلهء پاكى ، و در حقيقت خداوند اين فرصت برگشت را در حضور حجّاج در عصر روز نهم ذىالحجّه در بيابان عرفات قرار داده ، بگونهاى كه خداوند تمام واقفان در آن وادى را مخاطب قرار داده مىفرمايد : بندهام عمل را آغاز كن ، پس گذشتهها را بر تو بخشيدهام . در آن هنگام انسان صددرصد پاك مىشود ، و اعمال را با پاكى وزلالى كامل آغاز مىكند . . .
تمدّن متكامل
اسلام خير و بركت و رحمت را براى تمامى مردم مىخواهد ، كه اين امر يكى ديگراز ابعاد فرهنگ و تمدّن اسلامى مىباشد ، اسلام خير و بركت و رحمت را فقط به آنان كه به آن ايمان دارند و حقّ آن را ادا مىكنند اختصاص نمىدهد . از اينجاست كه خداوند متعال پس از ساخته شدن خانهء كعبه توسّط حضرت ابراهيم عليه السلام به او امر مىكند كه :
( وَأَذِّن فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجَالًا وَعَلَى كُلِّ ضَامِرٍ يَأْتِينَ مِن كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ ) .
« و مردم را دعوت عمومى به حجّ كن ، تا پياده و سواره بر مركبهاى لاغر از هر راه دورى به سوى تو بيايند . »
از اين رو حضرت ابراهيم عليه السلام هيچگاه حجّ را به عرب و يا به اهالى بابل كه منتسب بدآنها بود ، يا به اهالى مصر كه به سرزمينشان سفر كرده بود ، يا به كنعانيان كه به سوى آنها هجرت كرده بود و يا به فرزندان و دوستانش از عرب و عبرانى منحصر ساخت بلكه تمام بشريّت را به