به او دهد و در آن نوشته باشد كه وى را امانست از حرّ جهنم و زفير و نيران و حق سبحانه آن نامه را ناطق گرداند تا آنچه در او است بر او مىخواند تا ببهشت رسد و در روز قيامت بر هيچ چيز نگذرد مگر كه او را بشارت دهند ببهشت و انواع نعم و اصناف مكرمت تا آنكه بجنّت عدن در آيد و در سراى خلد قرار گيرد .
و بدان كه چون حق سبحانه ختم سورهء متقدمه نمود بذكر دين در اين سوره افتتاح فرموده بظهور دين و گفت :
( 1 ) -
* ( بِسْمِ اللَّه الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ إِذا جاءَ نَصْرُ اللَّه ) * * ( إِذا ) * منصوبست بسبح و اصل استعمال آن از براى مستقبل است و اگر چه بر ماضى داخل شود پس آن مخبر است از وقوع شيء در زمان استقبال چون إِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ و إِذَا السَّماءُ انْشَقَّتْ و إِذا أُلْقُوا مِنْها مَكاناً ضَيِّقاً مُقَرَّنِينَ دَعَوْا هُنالِكَ ثُبُوراً و إِذا رَأَتْهُمْ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ سَمِعُوا لَها تَغَيُّظاً وَزَفِيراً و غير ذلك پس آيه به جهت آنكه متضمن اخبار و اعلامست به چيزى كه قبل از آن واقع شود پس از اعلام نبوت باشد ، يعنى چون بيايد يارى كردن خداى كه آن ظفر دادن و غالب گردانيدن او است ترا بر قريش يا بر همهء عرب * ( وَالْفَتْحُ ) * و بيايد فتح مكه ، و نزد بعضى مراد جنس نصرت او سبحانه است مر كافه اهل ايمان را و فتح مكه و ساير بلاد براى ايشان و تعبير از حصول بمجىء بر سبيل تجوز است به جهت اشعار به آنكه مقدرات متوجهاند از ازل بسوى اوقات معينه خود و متقربند به آن يعنى چون نصرت و ظفر متقربست بوقت خود پس مترقب ورود آن باش و مستعد شكر آن .
( 2 ) - * ( وَرَأَيْتَ النَّاسَ ) * و چون ببينى مردمان را * ( يَدْخُلُونَ ) * در حالتى كه در آيند * ( فِي دِينِ اللَّه ) * در دين خداى كه اسلام است * ( أَفْواجاً ) * در آن حال كه جماعات كثيره باشند از پس آنكه يك يك و دو دو در دايرهء اسلام در ميآيند بعد از نزول اين سوره امر موعود متحقق شده اكثر قبايل بشرف اسلام رسيدند چون اهل مكه و طايف و يمن و هوازن و بنى اسد و فزاره و بنى مره و بنى الكلب و كنانه و بنى هلال و غير آن از قبايل عرب ، و از مقاتل مرويست كه مراد بناس اهل يمناند . و از ابن عباس نيز منقولست كه چون اين سوره فرود آمد رسول صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم فرمود كه
اللَّه اكبر جاء نصر اللَّه و الفتح و اهل اليمن قوم رقيقة قلوبهم لينة طاعتهم ، الايمان و الفقه يمانى و الحكمة يمانية
و بدانكه مى - تواند بود كه رأى بمعنى علم باشد و * ( يَدْخُلُونَ ) * مفعول دوم او يعنى چون بدانى كه مردمان داخل ميشوند در دين اسلام فوج فوج و گروه گروه .
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 371
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص٣٧١