* ( بَيْنِهِمْ ) * از ميان مردمان در باب عيسى عليه السلام يعنى هر حزبى اعتقاد چيزى كردند كه مخالف اعتقاد حزبى ديگر بود چه يهود از طريق تفريط گرفتند و ترسايان در جانب افراط افتادند يا آنكه ترسايان مختلف شدند و سه فرقه شدند نسطوريه عيسى را ابن اللَّه گفتند يعقوبيه به الوهيت او قائل شدند ملكانيه گفتند كه او بنده خدا است و پيغمبر او يا جميع فرق آدميان در وى اختلاف كردند يهودان بتفريط و ترسايان به افراط و مسلمانان باقتصاد كه آن مضمون إِنِّي عَبْدُ اللَّه آتانِيَ الْكِتابَ است و بنا بر اين من زايد است و بنا بر اول و ثانى براى تبعيض يعنى از ميان آدميان ايشان اختلاف كردهاند و باقوال باطله قائل شدهاند و اما غير ايشان بر دين حق بودند و اعتقاد صحيح داشتند و يا در حق او و مادر او اختلاف كردند چنان كه گذشت * ( فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا ) * پس واى مر آنان را كه كافر شدند * ( مِنْ مَشْهَدِ يَوْمٍ عَظِيمٍ ) * از وقت حاضر شدن يا مكان حضور در روز بزرگ كه قيامت است يا از مشاهدهء اهوال آن روز و حساب و جزاى آن و يا از شهادت آن روز بر ايشان چه در روز قيامت ملائكه و انبيا و السنة و جوارح كفار بر كفر و بدى افعال قبيحه ايشان گواهى دهند يا مراد وقت شهادت باشد يا مكان آن و نزد بعضى مراد آن چيزيست كه گواهى دادند به آن در حق عيسى ( ع ) و مادر او * ( أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ ) * و اين هر دو فعل تعجباند و در ثانى جار و مجرور محذوف شده به جهت اعتماد بر مذكور يعنى چه شنوا باشند بكافران و چه بينا بامور موعوده * ( يَوْمَ يَأْتُونَنا ) * در آن روز كه بيايند بما يعنى بمحشر قيامت حاضر شوند و ليكن سود نكند ايشان را ديدن و شنيدن مراد آنست كه در آن روز يعنى به عين اليقين مشاهده كنند وعيد الهى را و بدان متيقن گردند اما نفع ندهد و چون حق سبحانه و تعالى متصف بتعجب نميشود پس معنى آنست كه اسماع و ابصار ايشان در آن روز حقيق و جدير است كه به آن تعجب نمايند و بعد از آنكه اصم و اعمى بودند در دنيا و مواعيد و آيات الهى بسمع رضا و عين قبول نميشنيدند و نمىديدند و گفتهاند اين سخن بر طريق تهديد است يعنى چه شنوا باشند مر سخنان موحش را و چه بينا بعقوبات و اهوال شديده و نزد جبائى اسمع و ابصر صيغهء امرند و مخاطب حضرت رسالت صلَّى اللَّه عليه و آله يعنى بشنوان و بينا گردان ايشان را از مواعيد اينروز و آنچه احاطهء ايشان نمايد از عقوبات و اهاويل و بنا بر اول جار و مجرور در موضع رفع است و بر ثانى در محل نصب و بعد از آن از روى تهديد مىفرمايد * ( لكِنِ الظَّالِمُونَ الْيَوْمَ ) * ليكن ستمكاران امروز يعنى در دنيا * ( فِي ضَلالٍ مُبِينٍ ) * در گمراهىاند هويدا و پيدا چه ايثار هوا بر هدى كردهاند و از دين حق عدول نموده در طريق بطلان سلوك كردهاند زبدهء معنى آنست كه كافران در دنيا جاهلاند بامور عقبا و در آخرت عارف به آن
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 407
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص٤٠٧