ممكنمىباشد .
علامه كراجُكى در شرح و توضيح اين مطلب مىگويد : « روايات و نصوصى كه در زمينهء احكام موجود است از طريق راويانى به دست ما رسيده كه احتمال غلط اشتباه و فراموشى بر آنها محال نيست و كسانى آنها را براى ما نقل مىكنند كه ممكن است بتوانند مطلب حقى را ترك يا كتمان نمايند . در اين صورت هرگز نمىتوان به عدم وقوع چنين مسائلى در ميان اين راويان و دانشمندان اطمينان پيدا نمود . مگر اينكه شخصى معصوم در پشت اين افراد وجود داشته باشد كه شاهد احوال آنها و دانا به كارهاى آنها بوده اگر به راه خطا رفتند ، هدايتشان نموده و اگر به وادى فراموشى افتادند و يا حقى را كتمان نمودند به آنان تذكر داده و يادآورى نمايد .
اگر چه امام زمان از ديدگان آنها مستتر است و آنها وى را به شخصه نمىشناسند ، اما آن حضرت در ميان اين اشخاص موجود بوده شاهد احوال و دانا به اخبار آنان است و اگر آنان از نقل روايات منصرف شوند و يا از راه حق منحرف گردند ، ديگر تقيه بر او جايز نبوده و خداوند متعال وى را آشكار ساخته و آن حضرت از بيراه رفتن و باطل آنان جلوگيرى كرده حق را آشكار نموده و حجت را بر خلق اثبات مىكنند » « 1 » .
البته مراد از ظهور در اينجا ظهور عام و كلى نيست . بلكه مراد ، ظهور و آشكار شدن محدود آن حضرت براى بعضى از علما و دانشمندان بوده و به مقدارى است كه براى آشكار كردن حق لازم باشد . اين از مسائلى است كه دانشمندان در باب اجماع از آن بحث كرده و دربارهء آن تحقيق نمودهاند . به
هامش
( 1 ) . علامهء كراجُكى ، كنزالفوائد 2 / 219 .