هر كس سوره توحيد را قرائت كند جائز است ( كذلك الله ربى ) بگويد ولكن بحث
وسؤال بنده در اين بود كه مأموم هم مىتواند بگويد يا نه ؟ جنابعالى مرقوم فرموديد
كه بعنوان مطلق ذكر اشكال ندارد وبه عنوان ورود نگويد فرمايشى بسيار متين
است اما اين جمله ، ورودش فقط بعد از سوره توحيد ، براي قارى سوره است
وبمناسبت حكم وموضوع وبمناسبت معنى ذكر مزبور ، استفاده مىشود كه مطلق
ذكر ، شامل آن نمىشود . مضافا كه اگر بعنوان مطلق ذكر ، جائز باشد لازمهاش
اين است كه در هر موضع از مواضع نماز ، جائز باشد وحال آن كه بلا شبهه جائز نيست
ومسلما حضرتعالى هم جائز نمىدانيد پس آنچه در ذهن قاصر حقير خلجان مىكند
اين است كه ذكر ذكور ، از مصاديق مطلق ذكر نيست وظاهر معنى طورى است كه
نمىشود استفاده ملاك ، از آن نمود تا در همه مواضع سريانش بدهيم وتعدى هم
ممكن نيست ( لان التعدي من مورد إلى مورد يحتاج إلى دليل أو إلى احراز الملاك )
ومقام ، فاقد هر دو است اما فقد دليل ، چون روايات وارده ، ظهور بلكه صراحت دارد
در قارى توحيد ، ومأموم خارج است ورفع يد از ظهور يا صراحتش صحيح نيست
واما فقد ملاك ، چون ذكر مذكور ، لازمهاش آنست كه مسبوق به جملهاى باشد كه
مربوط به هم ومناسبتى بين سابق ولاحق باشد واين مناسبت هم كه نيست على هذا
دست ما از همه جا كوتاه است ناچار بايد تمسك بذيل احتياط بجوئيم ، فالظاهر
للمأموم بر سبيل احتياط ، ترك ذكر مزبور است اكنون نظر مبارك را بيان فرمائيد .
ج - آنچه در جواب ، عرض شده بيش از اين نيست كه : امام ومنفرد چون
قارى سوره توحيد ، هستند مىتوانند به قصد ورود بخوانند ، واما مأموم اگر به قصد رجاء
بگويد مانعى ندارد ولازمه اين بيان اين نيست كه در هر موضع از نماز اگر اين
جمله را بخوانند صحيح باشد بلكه در اينجا كه امام ، سوره توحيد را مىخواند مأموم
به قصد ذكر واشاره بما قرء الامام ، ( كذلك الله ربى ) بگويد اشكال ندارد . چنانچه
فرضا اگر امام يا ديگرى آية ( الله لا إله الا هو الحي القيوم ) خواند مأموم به قصد مطلق
ذكر بگويد ( كذلك الله ربى ) نيز اشكالى به نظر نمىرسد . مع ذلك ، اين نظر حقير
است وجنابعالى بخواهيد احتياط كنيد مختاريد .
س 14 - نظر به اين كه حضور در نماز جماعت ، بر كسى كه نمىتواند حمد
و