افرادى گمان كردهاند كه مولانا در آن دو بيت به دده عمر روشنى آيدينى 893 ه / 1487 م از صوفيان قرن نهم / پانزدهم و خليفهء وى ابراهيم گلشنى ديار - بكرى 940 ه / 1533 م اشاره كرده و ظهور آن دو را پيشگويى كرده است . روشنى از خلوتيه و مؤسس شاخهء روشنيه بود و خليفهء وى گلشنى در چهل هزار بيت نظيرهاى به نام " معنوى " بر " مثنوى " ساخته و در اين راه زحمت بيهودهاى را بر خود هموار كرده است « 1 » گروهى ديگر عقيده دارند كه مولانا در بيت زير به ظهور شيخ ابوالوفاى خوارزمى 835 ه / 1431 م اشاره كرده است :
" در وفا نيست كس تمام استاد * پس وفا از وفا بياموزم " « 2 »
و يا برخى از بيت ديگر او به ظهور ديوانه محمد چلبى متوفى بعد از 952 ه / 1545 م استدلال كردهاند « 3 » شايد اين عقيده در آن روزگار ، زيركانه
هامش
( 1 ) گلشنيه در عين آنكه طريقتى متكى به دكر است ولى از طريقتهاى :
خلوتيه ، مولويه ، بكتاشيه و ملامتيه پارهاى اصول را گرفته است و بنابراين طريقتى است كه صاحب نشئهء شطار نيز هست .
( 2 ) كليات شمس ، ج 4 ص 79 : مؤلف ترجمهء بيتى از ديوان كبير را بدون ذكر مشخصات و صفحه آورده است . بيت اصلى را پيدا نكرديم . در تابستان 1359 به زيارت مؤلف رفتم ، پارهاى از مشكلاتم را حل كردند ، متاسفانه شعر فوق را بعد از گذشت سى سال نتوانستند به خاطر آورند . بيت فوق از ديوان كبير انتخاب و نوشته شد . مفهوم بيت مورد نظر مؤلف چنين است :" وفا آنجاست كه وفادارى باشد * من از خجلت وفاى او گداختم و آب شدم( 3 )" يار در آخر زمان كرد طربسازيى * باطن او جد جد ، ظاهر او بازيى "كليات شمس ، ج 6 ، ص 239