شيوع پديده ء اختلاف قراآت در اين مرحله - همانگونه كه از تاريخ وفات أكثر صحابه ء ياد شده استفاده مى شود
به نيمه ء أول قرن أول هجري مى پيوندد .
مرحله ء هشتم
مرحله ء هشتم را بايدمربوط به دوره أي دانست كه عثمان بن عفان ، مقرئ خاصي براي هر يك از بلاد - كه
مصحفي را به آن بلاد فرستاده بود - تعيين كرد تا مردم را براساس مصحف خود متحد سازد .
فرستادگان عثمان عبارتند از :
1 . عبد الله بن سائب مخزومي ( م حدود 70 ه . ق ) ، به مكة .
2 . أبو عبد الرحمن سلمى ( م 74 ه . ق ) ، به كوفه . گويند : أو همان كسى است كه - از زمان خلافت عثمان تا
أيام حجاج بن يوسف - در كوفه ماند ومدت هفتاد سال سرگرم تعليم قرائت به مردم بود ( 1 ) .
عمر قبل از أبو عبد الرحمن ، عبد الله بن مسعود را به عنوان معلم قرآن ووزير وگماشته ء خود به كوفه گسيل
داشت . ابن مسعود همان كسى است كه أصحاب وياران وشاگردانش پيرامون وى گرد مى آمدند . ( ياران
وشاگردانى كه آنها را به عنوانهاى چراغهاى فروزان فضاى كوفه توصيف ومعرفي كرده اند كه قرائت قرآن را از
ابن مسعود فراگرفته بودند . وبه نشر آن در ميان أهل كوفه مى پرداختند ) ( 2 ) .
3 . عامر بن عبد قيس ( م حدود 55 ه . ق ) ، به بصره .
4 . مغيرة بن أبي شهاب مخزومي ( م هفتاد واندى پس از هجرت ) ، به شام .
5 . وسرانجام ، زيد بن ثابت ( م 45 ه . ق ) را به عنوان مقرئ مدينه منصوب كرد ( 3 ) .
طبق گفته ء ابن حجر عسقلاني اين كار در سال بيست وپنجم هجري ، وبرحسب نوشته ء ابن الجزري در حدود
سال سى أم هجري اتفاق افتاد ( 4 ) .
عثمان در انتخاب اين فرستادگان مى خواست خاطرنشان كند كه علاقة مند بود با هر مصحفي ، يك قارى همراه
سازد تا قرائت أو با قرائت أهل آن بلد - غالبا - هماهنگ باشد ( 5 ) .
چرا كه عثمان دستور داد مصحف هاي امام - طبق قراآت مختلف ومعتبر با رسم الخطهاى مختلف نگارش
شود ، البتة باتوجه به اين نكته كه اين قراآت مختلف ومعتبر به پاره أي از حروف قرآن كريم ، محدود بود ، چنانكه در
( قال موسى ) در سوره ء ( قصص ) در مصحف مكة بدون واو ، ودر ساير مصاحف با واو : ( وقال موسى ) نگارش
شده بود . ونيز عثمان دستور داد كه پاره أي از حروف وكلمات قرآن به صورتي نگارش يابد كه آن كلمه بتواند
پذيراى وجوه مختلف قرائت باشد ، مانند : ( يخدعون ) كه در سوره ء بقره بدون الف نگاشته شد تا بتوان آنرا
( يخادعون ) وبا الف قرائت كرد ، وهمچنين در يا آت زايد ( 6 ) .
سخنى كه از ( مهدوي ) ياد مى كنيم به همين مطلب أشارت دارد :
( عثمان وكساني كه با رأى أو توافق كردند چنين اختلافي را در مورد نسخه هايى - كه دستور نوشتن آنهارا
داده بود وبه بلاد وشهرهاى مختلف فرستاده شد - از آنجهت تصويب كردند چون مى دانستند كه قرآن كريم
براساس اين اختلاف نازل گرديد ( 7 ) . به همين جهت قرائت مردم هر شهري تابع رسم الخط مصحف آنان بوده
است ) ( 8 ) .
هامش
1 . فضائل القرآن ، ص 64 . 2 . حياة الشعر في الكوفة ، ص 244 .
3 . تاريخ القرآن : زنجاني ، ص 67 ، في الدراسات القرآنية ، ص 12 . 4 . لطائف الإشارات 1 / 58 . 5 . مناهل العرفان 1 / 406 .
6 . يا آت زايد عبارت از ياآتى است كه خوانده مى شود ، ولى در نگارش حذف مى گردد . 7 . هجاء مصاحف الأمصار ، ص 121 .
8 . غيث النفع ، ص 218 .