مخلوق . زيرا خشنودى وخشم در مخلوق عبارت از حالتي است كه از خارج ذات
بر وى عارض مىشود وأو را از حالي به حالي مىگرداند ، چون مخلوق ساخته شده
ومركبى است كه ذات أو مدخل ومحل عوارض است به خلاف خداوند جهان كه
ذات اقدسش مدخل ومحل عوارض نيست ، يگانهيى است احدى الذات ( از اجزاء
تركيب نشده ) احدى المعنى ( در صفات أو اختلاف وتركيبي نيست بلكه صفاتش
عين ذاتش مىباشند ) بنابراين خشنودى خدا بمعنى پاداش دادن به عمل نيك ،
وخشمش بمعنى كيفر دادن به كار زشت است ، بدون اينكه حالتي بر أو عارض شود كه
أو را تهييج نمايد ، وحالتش را دگرگون سازد ، چه دگرگون شدن حال ، وانقلاب
أحوال ، از صفات مخلوق ، وممكن ناتوان ، ونيازمند مىباشد . وخداوند جهان
نيرومند وغالب وقاهر است ، به چيزى نيازمند نيست ، بلكه مخلوق به أو نيازمند مىباشد
وممكنات را بدون نيازمندى بدانها ابداع واختراع وايجاد فرموده است .
تكميل : در نسخه كافى عبارت روايت چنين است " لان المخلوق أجوف "
مرحوم " ميرداماد " در اينجا بيانى دارد كه ذكر آن براي توضيح معناى ( أجوف )
مفيد به نظر مىرسد . وآن اين است : " مخلوق " أجوف ( ميان خالى ) مىباشد ، زيرا كه
در حكمت ما فوق الطبيعة بر اين مطلب برهان اقامه شده كه هر ممكنى زوج تركيبي
است ( از ماهيت ووجود تركيب شده ) وهر مركب مزوج الحقيقة ميان خالى است
واز نظر فقر ذاتي درونش تهى ونيازمند به اجزاء است . وچيزى كه حقيقة أجوف وميان
خالى نيست ، همان خداى يگانه است كه به وحدت حقه حقيقية موصوف است . بنابر
اين ( صمد ) كه مقابل أجوف است اختصاص بذات أقدس حق دارد كه از هر جهت
يكتا است . پس با استفاده از اين حديث شريف مىتوان معنى كلمه ( صمد ) را در
سوره توحيد به وجودي كه جوف ندارد به عبارت ديگر به وجودي كه ذات أو مدخل
مفهومي از مفهومات وچيزى از چيزها واقع نگردد تفسير كرد " ( 1 ) .
هامش
( 1 ) - مؤيد تفسير صمد به اين معنى روايتي است كه مرحوم " مجلسي أعلى الله مقامه " در
" جلد دوم كتاب بحار الأنوار " در باب نفى شريك نقل كرده كه ما يك جمله از آن را براي
استشهاد نقل مىكنيم : " قال الباقر ( ع ) وحدثني أبى زين العابدين ( ع ) عن أبيه الحسين بن علي
( ع ) أنه قال : " الصمد الذي لا جوف له " ترجمه : امام " باقر ( ع ) " : فرمود پدرم " زين العابدين ( ع ) " از
پدرش " حسين بن علي " ( ع ) مرا حديث كرد كه " حسين بن علي ( ع ) " فرمود صمد كسى است كه جوف
ندارد يعنى ميان خالى نيست ومدخلى ندارد .