شناسايى مفردات آن دچار ترديد شويم ، و احتمال مىدهيم كلمهاى از روى سهو و يا عمد از آيات آن افتاده و يا بر آن افزوده شده باشد .
در اين صورت ، گواهى دو گواه براى بر طرف ساختن اين نوع ترديد بوده است . « 1 »
گذشته از اين ، ناتوانى بشر از اين كه مانند سورههاى قرآن بياورد ملازم با آن نيست كه از آوردن جملهاى يا عبارتى مانند يكى از آيههاى آن ناتوان باشد ، زيرا معارضه با قرآن در يك آيه ممكن است .
و مسلمانان هرگز ادعا نكردهاند كه مقابله با يك جمله و يا آيهاى از جملهها و آيههاى قرآن امكان ندارد و قرآن نيز در مقام تحدّى ، معارضه با يك آيه و يا يك جمله را يادآور نشده است . « 2 »
ثانيا : اخبار و احاديثى كه حاكى است كه قرآن در زمان خلافت ابى بكر به گواهى دو نفر از صحابه پيامبر جمع و تدوين گرديده است از روايات آحادى است كه در اين موارد سنديت ندارد .
ثالثا : اين روايات با آن دسته از اخبار و احاديثى كه حاكى
هامش
( 1 ) . در روايات جمعآورى قرآن ، شواهدى وجود دارد كه اين نوع روايات مربوط به لهجه و تشخيص نحوهء تلفظ مفردات قرآن بوده است ، زيرا قبايل عرب بسان زبانهاى ديگر جهان داراى لهجهها و تلفظهاى مختلفى بودند . مترجم .
( 2 ) . از اين نظر گردآورندگان براى طلب اطمينان و يقين بيشتر احتمال مىدادند كه برخى از جملههاى فصيح و بليغ زبان عرب از روى عمد و يا سهو جزو سورهاى گردد ، و براى دفع اين نوع احتمال هيچ آيهاى را بدون گواهى دو نفر ضبط نمىكردند . مترجم