همانطور كه نور چراغ تنها در صورتى است كه امواج « الكتريسيته » از طريق سيمها به آن برسد ، و در تمام لحظات اين نياز ادامه دارد ، و اگر يك لحظه هم سيم ارتباط قطع گردد فورا خاموش خواهد شد ، همچنين موجودات جهان هستى در ارتباط خود با آفريدگار ، چنين حالى را دارند . و تمام آنها به سان لامپهاى برق در هر لحظه فيض وجود را از خداوند گرفته ، و در تمام حالات اعم از آغاز آفرينش و يا ادامهء وجود به خالق و رحمت وسيع او كه بر همهء ممكنات سايه افكنده است نيازمند مىباشند و اگر يك لحظه فيض وجود از مقام ربوبى قطع گردد ، طومار هستى جهان در هم پيچيده مىشود . « 1 »
از اين مقدمات نتيجه مىگيريم كه هر دو نظريه معروف ( جبر و تفويض ) در اعمال انسان بىاساس است بلكه افعال او هميشه حد وسطى ميان جبر و تفويض مىباشد ، يعنى نه صددرصد مربوط به خدا است كه اصلا ارتباطى به انسان نداشته باشد ، و نه به تمام معنى فعل بشر است كه در ايجاد آن ، به خدا نيازى نباشد بلكه رنگى از هر دو دارد ، زيرا او اگر چه از روى اختيار و اراده عملى را انجام مىدهد و يا ترك مىگويد ، ولى انجام آن بدون يك سلسله مقدمات كه از
هامش
( 1 ) . به عبارت ديگر همانطور كه در آغاز آفرينش طرد عدم از ناحيه ماهيت ممكن به مؤثر محتاج است ، همچنين طرد عدم در بقاى ممكن ، بدون علت مؤثر صورت نخواهد پذيرفت . مترجم .