است - يا به چيزى كه موجب حدى از حدود اللّه باشد همانطورى كه در شنيدن بيّنه بر حق يا حدّى در صورتى كه به طور مستقيم - نه از ضبط صوتها - اقامه شود و معلوم باشد كه صدا از دو شاهد عادل مىباشد ، اشكالى نيست . و همچنين ترتيب آثار بر حكم حاكم و ثبوت حق به آن و همچنين هلال و غير آنها از موارد حكم با شرط مذكور ، واجب است . و ظاهر آن است كه قسم دادن قاضى ، به واسطه بلندگو يا تلفن كسى را كه بر او قسم است و قسم او از پشت آنها با شرط مذكور ، جايز باشد .
و ظاهر آن است كه اين حكم در ساير مواردى كه حكم در آنها بر انشا يا اخبار ، مترتب مىباشد جريان دارد ، مانند قذف و لعان و غيبت و تهمت و فحش و بقيه چيزهايى كه موضوع براى حكم مىباشد ، به شرطى كه معلوم باشد كه متكلم فلان كس است يا بيّنه بر آن قائم شود .
( 1 )
مسألهء 11 - آيا احكام و آثار بر اقارير و غير آنها در صورتى كه در ضبط صوتها ، ضبط باشد ، مترتب مىشود ؟
بدون شبهه آثار بر آنچه كه در ضبط صوتها است مترتب نمىشود ؛ پس نشر آنچه كه در ضبط صوت است اقرار و همچنين شهادت و قذف و همچنين حكم و غير آنها ، نمىباشد ، ليكن اگر بداند به اينكه آنچه كه در مسجّله ضبط شده ، اقرارى است كه از فلان كس ضبط شده ، از باب حكايت از اقرار او به اقرارش اخذ مىشود ، نه از باب اينكه خودش اقرار است و از باب كشف از شهادت بيّنه و حكم حاكم و قذف قاذف . و همچنين در صورتى كه معلوم باشد آنچه كه ضبط شده حقيقتا از واقع ضبط و نوار شده است و با احتمال اينكه اين صدا مشابه آن چيزى است كه به او نسبت داده شده ، اثرى بر آن مترتب نمىشود ، نه بر آنچه كه از ضبط صوتها پخش مىشود و نه بر آنچه كه بدون واسطه ، به طور مستقيم پخش مىگردد .
( 2 )
و از جملهء آنها مسائل نماز و روزه و غير آنها است
( 3 )
مسألهء 1 - نماز در هواپيماها با رعايت رو به قبله بودن جايز است .
و اگر در حال رو به قبله بودن داخل نماز شود پس هواپيما به راست يا چپ ، انحراف پيدا كند پس اگر نمازگزار بعد از سكوت از قرائت و ذكر ، به طرف قبله برگردد نمازش صحيح است ، اگر چه گرديدن او به طور تدريجى منتهى به اين شود كه مقابل طرف اول قرار بگيرد . و امّا اگر پشت به قبله نمايد سپس برگردد ، نمازش باطل است . پس اگر در هواپيمايى كه بر مكه يا كعبه مكرمه مىگذرد نماز