نسبت ، بعد از قسامه به جهت استظهار ، گرفته مىشود . و اگر نقصان هر دو را ادعا نمايد ، نسبت به كسى كه او از فرزندان هم سنّ او است مقايسه مىشوند و جانى بعد از استظهار به قسامه ، به تفاوت ملزم مىشود ، مگر با علم به صحت آن ، پس استظهار به سبب قسامه ساقط مىشود .
( 1 )
مسألهء 8 - راه مقايسه در اينجا مثل همان است كه در شنوايى بود
؛ پس چشم سالم او بسته مىشود و مردى مثلا تخم مرغى مىگيرد و دور مىشود تا اينكه مجنى عليه مىگويد آن را نمىبينم پس نزد آن علامتگذارى مىشود سپس در طرف ديگر يا طرفهاى چهارگانه آزمايش مىشود پس اگر مساوى باشند راست مىگويد و گرنه دروغ است . و در فرض راست گفتن چشم اصابت خورده ، بسته مىشود و چشم سالم آزاد گذاشته مىشود ، پس در دو طرف يا چهار طرف ، آزمايش مىشود و به نسبت نقصان ، از ديه گرفته مىشود . و اين مقايسه در اصابت هر دو چشم و ادعاى نقصان آنها نيز جارى مىباشد ، ليكن با چشم سالم از پسران هم سنّش آزمايش مىشود .
( 2 )
مسألهء 9 - در مقايسه بايد جهاتى ملاحظه شود از نظر زيادى نور و كمى آن ، و زمينها از جهت بلندى و پستى .
پس با آنچه كه مانع از معرفت است ، و همچنين در روز ابرى ، مقايسه نمىشود .
( 3 )
چهارم - بويايى
، و در از بين بردن آن از دو سوراخ بينى ديهء كامل است . و از يك سوراخ ، نصف ديه مىباشد .
البته اين دومى اشكال دارد ؛ پس احتياط به مصالحه ترك نشود .
( 4 )
مسألهء 1 - اگر رفتن آن را ادعا نمايد و جانى آن را انكار كند به بوهاى تند و سوزاننده در حال غفلت او امتحان مىشود
، پس اگر صدق او تحقق پيدا كرد ديه گرفته مىشود و گرنه بر او به قسامه استظهار مىشود و براى او قضاوت مىشود . و اگر استكشاف آن در زمان ما با وسايل جديد ، ممكن باشد به اهل خبره رجوع مىشود ، البته احتياط ، اعتبار تعدد و عدالت است ؛ پس با قيام بيّنه ، به آن عمل مىشود .
( 5 )
مسألهء 2 - اگر ادعاى نقص بويايى نمايد پس اگر اثبات آن با وسايل جديد و شهادت دو عادل از اهل خبره ، ممكن باشد كه همان است و گرنه بعيد نيست كه به قسمها استظهار شود
، و حاكم به آنچه كه از حكومت ، يا ارش صلاح مىبيند ، قضاوت مىكند .
( 6 )
مسألهء 3 - اگر اثبات مقدار نقص به آزمايش و مقايسه به شامهء فرزندان هم سنش ، ممكن باشد
- كما اينكه در بينايى و شنوايى بود - قول به آن بعيد نمىباشد .
( 7 )
مسألهء 4 - اگر بويايى قبل از اداى ديه عود كند ، ارش دارد .
و اگر بعد از آن عود كند در آن