به غاصب ضرر برساند . و اما با جايز بودن آن كما اينكه اگر مطلوب منه ، غير غاصب باشد و مال را به عذرى انكار نمايد ، ظاهرا تقاص از مال او جايز است ، در صورتى كه ما بگوييم كه تقاص در صورت انكار آن به جهت عذر جايز مىباشد .
( 1 )
مسألهء 5 - اگر حق دين باشد و شخص مديون منكر يا مماطل باشد ، تقاص از مال او جايز است
، اگر چه گرفتن از او با رجوع به حاكم ، ممكن باشد .
( 2 )
مسألهء 6 - اگر گرفتن حقش بر تصرف در بيشتر از آن ، متوقف باشد جايز است و مقدار زيادى بايد به صاحبش برگردد
و چنانچه مقدار زائد تلف شود در دست تقاصكننده بدون افراط و تفريط و بدون تأخير در برگرداندن ضامن نيست .
( 3 )
مسألهء 7 - اگر گرفتن حقش متوقف باشد بر فروش مال كسى كه مورد تقاص واقع مىشود فروش آن جايز و صحيح است
و برگرداندن زياده بر حقش ، واجب مىباشد . و اما اگر متوقف بر فروش نباشد ، به اينكه قيمت مال به مقدار حقش باشد اشكالى در جواز گرفتن آن به عنوان تقاص ، نيست . و اما در جواز فروش و گرفتن قيمت آن به عنوان تقاص يا جواز فروش آن و خريدن چيزى از جنس مالش سپس گرفتن آن به عنوان تقاص ، اشكال است و اشبه عدم جواز است .
( 4 )
مسألهء 8 - در جايى كه حق او بر عهدهء مماطل دين باشد ، آنگاه به مقدار آن از او تقاص نمايد ، بدون اشكال ذمهاش برئ مىشود
، مخصوصا اگر چيز مأخوذ مثل همان باشد كه بر عهدهء او است . كما اينكه مقدارى گندم بر عهدهء او باشد و به مقدار آن به عنوان تقاص گرفته باشد . و همچنين است در ضمان قيمىها اگر به مقدار قيمت آن تقاص كند . و اما اگر عين باشد پس اگر مثلى باشد و مثل آن را تقاص كند بعيد نيست كه معاوضه به طور قهرى حاصل شود با تأمّلى كه در آن است . و اما اگر از قيمىها باشد - مانند مثلا اسب - و به مقدار قيمت آن تقاص كند آيا حكم اين مثل آن است كه ذكر شد يعنى حصول معاوضهء قهرى يا تقاص نمودن به منزلهء بدل حيلوله است ، پس اگر متمكن از عين باشد گرفتن آن جايز بلكه واجب است و آنچه را كه گرفته است واجب است به او برگرداند و همچنين بر غاصب واجب است كه بعد از تقاص آن را برگرداند و مالش را بگيرد ؟ در آن اشكال و تردد است اگر چه بعيد نيست كه حكم بدل حيلوله در آن جارى باشد .
( 5 )
مسألهء 9 - بنا بر اقوى تقاص از مالى كه به عنوان وديعه نزد او گذاشته با كراهت جايز است
؛ ولى احوط عدم آن است .
( 6 )
مسألهء 10 - جواز تقاص در صورتى كه علم به حق ندارد ، مشكل است
؛ پس اگر بر او دينى