لغت :
حديقه : باغ . برخى گفتهاند : نخلستان .
قرار : جايى كه آب در آن بايستد .
برهان : دليل .
اعراب :
أَمَّنْ
: مبتداء و « خلق » خبر آن .
قرارا : حال يا مفعول ثانى ( بنا بر اينكه « جعل » به معنى « خلق » يا « صير » باشد ) .
إِلهٌ مَعَ اللَّهِ
: مبتدا و خبر . ابتداى به نكره بخاطر استفهام است .
قليلا : صفت مصدر محذوف ( تذكراً قليلا ) .
بشرا : حال .
ايان : در محل نصب و متعلق به « يبعثون » .
مقصود :
اكنون بذكر دلائل يگانگى خود پرداخته ، مىفرمايد :
أَمَّنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ
: آيا آن چيزهايى كه پرستش مىكنيد بهتر نديا خدايى كه خالق آسمانها و زمين است ؟
وَ أَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ السَّماءِ ماءً
: خدايى كه براى شما از آسمان باران مىفرستد تا از آن فايده بريد و معاش خود را تأمين كنيد . اين كار فقط از خداست و احدى قدرت بر آن ندارد .
فَأَنْبَتْنا بِهِ حَدائِقَ ذاتَ بَهْجَةٍ
: با آب باران باغها و بستانها را كه منظرهء زيبا و دلنشين دارند و شما از ديدن آنها لذت مىبريد رويانديم . ( در اينجا « ذات » را جمع نبسته ، بخاطر اينكه منظور جماعت است نه تك تك باغها . )
ما كانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَها
: شما قدرت نداريد كه درختها را برويانيد .
أَ إِلهٌ مَعَ اللَّهِ
: اين استفهام انكارى است . آيا با خدا كسى هست كه در آفرينش