قرائت :
سحاب : ابن كثير بدون تنوين و به اضافه و ديگران به تنوين خواندهاند . بنا بر قرائت دوم « ظلمات » خبر مبتداء محذوف است .
لغت :
سراب : تصويرى است از آب كه هنگام نيمروز و در شدت گرما از دور به چشم مىرسد و انسان خيال مىكند آب جارى است .
قيعه : جمع ( قاع ) بيابان وسيع لجة البحر : موج عظيم دريا كه همچون ديوارى مانع از ديدن ساحل مىشود .
مقصود :
اكنون مثلى در بارهء كفار آورده ، مىفرمايد :
وَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمالُهُمْ كَسَرابٍ بِقِيعَةٍ يَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ ماءً
: مردمى كه اعمال نادرستى انجام ميدهند و معتقدند كه صحيح است ، اعمال ايشان مانند سرابى است در بيابانى وسيع كه شخص تشنه گمان مىكند ، آب است .
حَتَّى إِذا جاءَهُ لَمْ يَجِدْهُ شَيْئاً
: همين كه پس از مدتى راه پيمايى به محل سراب مىرسد ، مىبيند زمينى است بىآب . شخص كافر هم گمان مىكند ، اعمالى كه انجام داده ، نافع است و برايش ثواب دارد و حال آنكه چنين نيست .
وَ وَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ فَوَفَّاهُ حِسابَهُ
: كافر وقتى كه بسوى عمل سراب مانند خود رفت و آن را چيزى نيافت ، خدا را نزد آن مىيابد و جزاى كفرش را از خدا ميگيرد .
اين قسمت بر حسب ظاهر در بارهء تشنهاى است كه دنبال آب ميگردد . اما در حقيقت در بارهء كفار است . زيرا چون تشنه را مثل از كفار آورد ، خبر از حال او را مانند خبر از حال كافران قرار داد . مقصود اين است كه كافر امروز جزاى خدا را مىيابد .
بقولى يعنى : خدا را در كمين خود مىبيند و كيفر خود را مىستاند .
وَ اللَّهُ سَرِيعُ الْحِسابِ
: حساب خداوند سريع است و حساب يكى او را از حساب ديگرى باز نميدارد و حساب همگان را با هم مىرسد . از على ( ع ) پرسيدند :