وَ كَذلِكَ نَجْزِي مَنْ أَسْرَفَ وَ لَمْ يُؤْمِنْ بِآياتِ رَبِّهِ
: همانطورى كه گفتيم كسى را كه مشرك است و از حد خود تجاوز مىكند و ايمان به آيات نمىآورد و حجج و كتب و رسل خدا را نمىپذيرد ، كيفر مىدهيم .
وَ لَعَذابُ الْآخِرَةِ أَشَدُّ وَ أَبْقى
: عذاب آخرت از عذاب دنيا و عذاب قبر سختتر و با دوامتر است زيرا اين عذاب ، قطع نميشود ولى عذاب دنيا و قبر قطع مىشود .
أَ فَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ كَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ
: آيا براى كفار مكه ، هلاك مردم گذشته كه تكذيب پيامبران ميكردند ، وسيلهء هدايت و تنبه و بيدارى و ايمان نشده است ؟
يَمْشُونَ فِي مَساكِنِهِمْ
: مردم مكه در سفرهاى تجارتى خود به شام از سرزمينها و شهرهاى ويران شدهء عاد و ثمود مىگذشتند و علامات هلاك آنها را مىديدند . بهتر بود با ديدن اين صحنهها بيدار شوند و به راه راست آيند . و بترسند از اينكه خودشان نيز به همان سرنوشت شوم گرفتار گردند .
إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِأُولِي النُّهى
: در اين هلاكت گذشتگان ، عبرتها و دلالاتى است براى خردمندانى كه در حالات آنها بينديشند .
وَ لَوْ لا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَكانَ لِزاماً وَ أَجَلٌ مُسَمًّى
: اگر سخن خدا نبود كه عذاب را تا روز قيامت از اين كافران به تأخير افكند ، هم اكنون عذاب دامنگيرشان مىشد .
لزام مصدرى است به معناى صفت و عذاب را توصيف مىكند . قتاده گويد :
« أَجَلٌ مُسَمًّى »
قيامت است . ديگران گويند : مدتى است كه انسان بايد در اين جهان بماند . برخى گويند : عذاب لزام ، شكستى است كه در بدر خوردند و سرهايشان بريده شد . و اگر براى مردم ناسپاس زمانى مقرر و مقدر نشده بود كه در اين دنيا زيست كنند ، همان عذاب بدر ، در زمانهاى ديگر نيز دامنگير ايشان مىشد .
اكنون پيامبر گرامى خود را امر به صبر كرده ، مىفرمايد :
فَاصْبِرْ عَلى ما يَقُولُونَ
: در برابر تكذيب و آزارهاى ناجوانمردانهء ايشان