وَ ما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَ أَنْتَ فِيهِمْ
: در اينجا خداوند سبب مهلت آنها را بيان مىكند . يعنى : خداوند بخاطر فضل و حرمت تو اهل مكه را گرفتار عذاب نمىكند ، زيرا ترا براى رحمت فرستاده است ، مگر اينكه ترا از ميان خود بيرون كنند .
ابن عباس گويد : خداوند آنها را عذاب نكرده ، مگر هنگامى كه پيغمبر اسلام را از مكه بيرون كردند .
وَ ما كانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ
: مقصود اين است كه بعد از اخراج تو هم با بودن گروهى از مؤمنين در ميان ايشان ، عذابشان نخواهد كرد . بعد از آنكه پيامبر از مكه خارج شد ، بقيهء مؤمنين با داشتن عذر در مكه بودند و مىخواستند ، مهاجرت كنند . خداوند بخاطر احترام و بخاطر استغفار آنان ، اهل مكه را عذاب نكرد . پس از آنكه اينها هم از مكه خارج شدند ، دستور فتح مكه را صادر فرمود ، اين معنى از گروهى از مفسران است .
برخى گويند : منظور اين است كه آنها را در دنيا بخاطر اينكه از خدا طلب مغفرت مىكنند ، عذاب نمىكند بلكه عذاب آنها را در آخرت موكول مىكند .
در تفسير على بن ابراهيم است كه : پيامبر بقريش فرمود : من شاهان جهان را مىكشم و سلطنت را به شما مىدهم . مرا اطاعت كنيد تا بر عرب و عجم سلطنت كنيد .
ابو جهل از راه حسد گفت : خدايا اگر اين سخن حق است . . . سپس گفت : خدايا ما را بيامرز ، از اينرو اين آيه نازل شد :
« وَ ما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَ . . . »
هنگامى كه تصميم بقتل پيامبر گرفتند و او را از مكه خارج كردند ، خداوند فرمود :
وَ ما لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ . . . . »
در نتيجه ، در جنگ بدر آنها را به شمشير عذاب كرد و كشت .
برخى گويند : يعنى اگر استغفار كنند ، آنها را عذاب نمىكند . بدينترتيب آنها را دعوت به استغفار مىكند .
مجاهد گويد : در اصلاب آنها كسانى بودند ، كه استغفار مىكردند . عكرمه گويد : در اصلاب آنها كسانى بودند كه اسلام مىآوردند . از على ( ع ) روايت شده