است كه : در روى زمين ، دو امان براى نجات از عذاب بود ( وجود گرامى پيامبر و استغفار ) يكى برداشته شد و ديگرى باقى است . استغفار را رها نكنيد .
وَ ما لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ وَ هُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ
: چرا خداوند آنها را عذاب نكند ، حال آنكه دوستان مسجد الحرام را از مسجد الحرام منع مىكنند ؟
كلمهء « اوليائه » بقرينهء بعد حذف شده است .
وَ ما كانُوا أَوْلِياءَهُ
: اينها دوستان مسجد الحرام نيستند ، اگر چه در تعميرات آن بكوشند .
إِنْ أَوْلِياؤُهُ إِلَّا الْمُتَّقُونَ وَ لكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ
: حسن گويد : يعنى دوستان مسجد الحرام كسانى هستند كه تقوى دارند ، لكن بيشتر آنها نمىدانند . از امام باقر ( ع ) نيز همين طور روايت شده است .
برخى گويند : يعنى اينان أولياى خدا نيستند . اولياى خدا كسانى هستند كه از معصيت اجتناب مىكنند .
پرسش در آيهء قبل ، گفت : با بودن تو در ميان ايشان و با اينكه طلب مغفرت كنند ، آنها را عذاب نمىكنم . در اينجا مىگويد : بخاطر اينكه از مسجد الحرام منع مىكنند ، آنها را عذاب مىكنم . يعنى چه ؟
پاسخ 1 - منظور از عذاب اول ، نازل كردن بلاهايى است كه بر امتهاى پيش هم نازل مىشد و منظور از عذاب دوم ، كشتن و اسير كردن است كه بعد از خارج شدن مؤمنين از مكه ، دامنگير آنها شد .
2 - مقصود از عذاب اول ، عذاب دنيا و مقصود از عذاب دوم ، عذاب آخرت است .
3 - اول آنها را دعوت مىكند كه استغفار كنند تا گرفتار عذاب دنيا و آخرت نشوند ، زيرا كسى كه استغفار توبه كند ، در دنيا و آخرت ، از عذاب نجات مىيابد .
سپس مىگويد : آنها استحقاق عذاب دارند ، زيرا از مسجد الحرام ، منع مىكنند
.