نتايج
شيخ مفيد عموما از بلخى تبعيّت مىكند . ولى يك مورد هست كه مفيد در آن مدّعى پيروى از بلخى شده ولى حقيقتا معتقد به اعتقاد بصريان است ، و آن اينكه : تمام يك جسم با حركت يك پارهء آن به حركت درنمىآيد . اين رأى كه ذرّههاى منفرد داراى امتدادند ، اهمّيت اساسى دارد . در اعتقاد به اين نظر ، مفيد با بلخى اختلاف پيدا مىكند ، و همين امر هنگامى كه وى پس از آن جانب بلخى را در مسئلهء جسم و حركت مىگيرد او را به مقدارى تناقضگويى وامىدارد .
مسئلهء اساسى كه در آن بلخى با بصريان مخالف است ، انكار وجود خلأ است . همين امر سبب پيدا شدن اختلافات ديگرى دربارهء مكان و امواج صوتى شده است .
همهء مكتبها بر آنند كه زمان هر حادثهاى است كه شخص ناظر براى نشانهگذارى « هنگام » حادثهء ديگر برگزيده است . ولى شيخ مفيد نيز يك مفهوم ذرّهاى فراهم آمدهء از واحدهاى ناپيوستهء دوام به كار برده است .
از يك لحاظ بلخى و مفيد به تصوّر اشاعره از جهان نزديكترند ، و از لحاظى ديگر بصريان نزديكترند . نظر بغداديان ، بر ضدّ بصريان چنين است : جوهر براى وجود پيدا كردن به انواع عرض نيازمند است ، اعراض بقاى در وجود ندارد ، و جوهر به خود دوام نمىكند ، بلكه به ميانجيگرى صفت بقاء چنين است . اين سه نظر ، روى هم رفته ، عنوان مقدّمهاى دارند براى اين نظريّهء اشعرى كه خدا پيوسته همهء جواهر و اعراض عالم را تجديد آفرينش مىكند .
از سوى ديگر ، مفيد و بغداديان بر آنند كه جريانى طبيعى از علّت و معلول وجود دارد كه در آن خدا دخالت نمىكند ، چه اگر چنين كند متناقض با خود مىشود . خدا نمىتواند بدون آنكه عامل راندنى مادّى اجسام را براند ، آنها را به حركت در آورد ، يا بدون تكيهگاه مادّى آنها را در هوا نگاه دارد . بصريان مىگويند كه مىتواند . بنا بر اعتقاد مفيد