آلت تقطيع حروف ندارد اما قدرت دارد اين اصوات را در جائى ايجاد كند و اشاعره گويند ايجادكننده صوت را متكلم نگويند پس كلام نفسانى است و ما گوئيم چيزى را كه نه صوت باشد و نه تقطيع و نه مركب از حروف بطريق اولى كلام نگويند و بعضى بقول اخطار شاعر نصرانى تمسك كردند كه :
ان الكلام لفى الفؤاد و انما * جعل اللسان على الفؤاد دليلا
و از كجا دانيم كه اخطل نصرانى جاهل كلام نفسانى اشاعره را قصد كرده باشد و شايد مقصود از آنكه در دل است معنى است يعنى كلام در حقيقت همان معنى كلام است .
بارى پيش از اين وجوه اقوال را در كلام نفسى و غير معقول بودن آن گفتيم و حاجت بتكرار نيست ( رجوع بصفحه 310 ) شود در شرح قول مصنف ( و لا يعقل غيره )
در اينجا گوئيم كه آنچه تعقل مىشود لفظ است و تصور الفاظ و معنى حقيقى و تصور مدلول الفاظ بىتوجه به آنكه مطابق حقيقت است يا نيست و غير اين چهار چيزى تعقل نمىكنيم . كلام نفسى لفظ نيست و تصور الفاظ هم نيست چون تقدم و تأخر در حروف و كلمات در آنها ملحوظ است و بانواع مختلف مانند خبر و انشا و امر و نهى تقسيم مىشود و خود اشاعره اقرار دارند كه نه لفظ است و نه تخيل الفاظ .
اما معنى حقيقى علم است و غير آن چيزى نيست و تصور مدلول الفاظ بىتصديق بحقيقت آن مانند امر و نهى انشائى در اوامر امتحانى كه اهل عصر ما ميگويند و تصور معنى خبر دروغ مانند آنكه عنقا موجود است و تسلسل باطل نيست نيز بعقيده خود اشاعره كلام نفسى نيست چون گفتند كلام نفسانى اقسام ندارد و امر و نهى و تمنى و ترجى و غير آن از انشاآت هرگاه بىقصد جدى باشد يا تصور خبر دروغ و امثال آن همه انواع مختلفند و اللّه العالم « 1 » .
هامش
( 1 ) و از حوادث ناملايم روزگار و مصائب وى آنكه ملا عبد الرزاق لاهيجى قدس سرّه كتاب شوارق را به همين جا ختم كرد و موفق بشرح بقيه كتاب تجريد نشده است و علماء از فيض بزرگى محروم ماندند رحمه اللّه و جزاه خير الجزاء عما عمل و وفقنا لتكميل ما بنينا عليه و رزقنا خدمة اهل العلم و الدين بلطفه و منه .