نظرى است ؛ نظير اينكه زمين پيرامون خورشيد مىچرخد . مراد از سلطان در آيه ، دلايل نظرى است و مراد از علم ، فطرت و بديهى بودن و معناى آيه چنين است :
مشركان بتها و امثال آنها را پرستش كردند بدون اينكه به انديشه و استنباط و يا فطرت و بديهى بودن تكيه كنند . آنان با پرستش بتها ، هم به خدا ستم كردند ؛ زيرا براى او شريك قرار دادند و هم بر خودشان ستم كردند ؛ زيرا خود را در معرض خشم و عذاب خدا نهادند .
وَ ما لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ .
ستمكاران را در روز بازخواست و كيفر ، ياورى نخواهد بود .
وَ إِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ تَعْرِفُ فِي وُجُوهِ الَّذِينَ كَفَرُوا الْمُنْكَرَ يَكادُونَ يَسْطُونَ بِالَّذِينَ يَتْلُونَ عَلَيْهِمْ آياتِنا .
ضمير « عليهم » به الذين
يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ
برمىگردد . اين كافران وقتى كه آيات قرآن و ديگر دلايل يكتاپرستى و نبوت حضرت محمّد صلّى اللّه عليه و إله را از پيامبر صلّى اللّه عليه و إله و يا مؤمنان مىشنيدند ، نشانههاى خشم و كينه در چهرههايشان ظاهر مىگشت و تلاش مىكردند فردى را كه از وى دلايل و براهين را شنيده بودند مورد ستم قرار دهند .
قُلْ أَ فَأُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذلِكُمُ النَّارُ وَعَدَهَا اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَ بِئْسَ الْمَصِيرُ .
خداى سبحان به پيامبر بزرگوارش دستور داد كه به اين گروه كينهتوز بگويد : اگر شنيدن حق بر شما دشوار است ، آتش دوزخ بر شما دشوارتر و بزرگتر خواهد بود .
گونهها و نگاهها
بر شخص باطلگرا چيزى سنگينتر از سخن حق و پيروزى طرفداران حق بر باطل ، نيست . بهويژه اگر اين باطلگرا و دروغگو از مقاومت و دفاع [ از آنچه ادعا مىكند ] ناتوان باشد . او از روى ناچارى سكوت اختيار مىكند ، از افسردگى آب مىشود ، تلاش مىكند كه از خود ، خويشتندارى نشان دهد ، بر احساساتش مسلط