و آنچه بجاى آوردهاند آنجا حاضر بيابند ، و پروردگار تو باحدى ستم نكند ) .
و اخبار در ذيل آيات مذكوره و در موارد ديگر بسيار است ، بنابراين اصل اين موضوع قابل هيچگونه شبهه و ترديدى نيست ، بلى در باره بعضى از جهات آن گفتگوئى هست ، مثل اينكه آيا حسنات و سيئات در يك كتاب نوشته شده ، يا هر كدام كتاب جداگانهء دارد ؟ و اينكه فقط اقتصار بر حسنات و سيئات مىشود يا تمام افعال صادره از عباد حتى مكروهات و مباحات هم ثبت ميگردد :
چنانچه ظاهر آيه
« ما يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ »
است و در بعضى اخبار نيز دارد حتى نفخ به آتش هم ضبط ميگردد مگر آنكه آيه بر الفاظ عبادى يا عصيانى و همچنين خبر بر نفخ عبادى يا عصيانى حمل شود .
ديگر آنكه آيا براى نعمتها كه ببنده عنايت مىشود كتابى هست چنانچه در بعضى اخبار دارد كه از نعم ( مانند نعمت عمر و مال و جوانى و فراغت بال و بالأخص نعمت ولايت ) سؤال مىشود .
ديگر آنكه بسا حسنات كسى در نامه عمل ديگرى منتقل و يا سيئات اين در نامه عمل آن ثبت مىشود .
چنانچه در باره شخص غيبتكننده و ستمگر رسيده است و بسا حسنات يا سيئاتى كه از بعضى صادر مىشود در نامه عمل ديگرى كه مسبب آن حسنه يا سيئّه بوده يا به آن راضى بوده يا دوست ميداشته نيز ثبت مىشود .
و ديگر آنكه بسا حسنات حبط مىشود و از بين ميرود بواسطه كفرى كه از انسان صادر مىشود ، چنانچه در باره مشركين ميفرمايد :
« أُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ »
« 1 » ( ايشان اعمالشان محو و نابود شود ) و بسا سيئات تبديل بحسنات مىشود يا سيئات محو و نابود ميگردد ، چنانچه در باره كسانى كه توبه كنند و ايمان و عمل صالح بجاى آورند ميفرمايد :
« فَأُوْلئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ »
« 2 »
هامش
( 1 ) سوره توبه آيه 17
( 2 ) سوره فرقان آيه 70