بمبئى كه زوارى بازمىگشتند ، درباره كشتار ايرانيان و چپاول آنان چيزى ابراز نشده است و آمار آن اشخاصى كه يكبار غيب شدند و علاوه بر آن ، تلفات جانى و وسايلى كه ضايع شده ، نيز هنوز مشخص نيست . همچنين تلفاتى كه در اثناى راه واقع شده ، هنوز تعدادش مشخص نيست ؛ ولى از اين به بعد در اين باب معلوماتى پىدرپى أخذ مىشود و همه معاهدات و مقاولات كه از قديمالايام بين دولتين عليتين تنظيم شده است ، قوانين براى راحتى و حضور زوار عازم عتباتِ عرش درجات و حجاج تنظيم شده است .
قوانينى وجود دارد مبنى بر اين كه در قطعه اماكن مباركه ، حتى خيابانهاى حجاز هيچ كس غير از مأموران عثمانى ، حق محافظت از حجاج را ندارد . چون دولت ايران به نظام و عدالت دولت عليّه اعتماد كرد ، اين حجاج مسافت طولانى را طى مىكنند [ و ] در زمام حمايت دولت عثمانى به مدينه منوره مىآيند . زوار مباركه توسط مأموران دولت عليّه حمايت مىشوند . به اين دليل به هيچ وجه تحقير و تعذيب آنها لازم نيست و بالعكس در جايى مانند مدينه منوره كه وحوش و طيور نيز در آنجا در امان هستند و محل مباركى كه كافه اهل اسلام موجود در دنيا به زيارت آنجا مكلف هستند و شرعاً رعايت حرم مقدس اين محل لازم است ، چطور مىشود اعراب و اغوات گرداگرد آن به قتل و جرح و ضرب زوار مشاراليها بپردازند ؟ ! اين امر مخالف اصول دين اسلامى و ناموس سلطنت عثمانى است و كاملًا مغاير حسن بيانى است كه توسط حضرت شاهنشاهى در حق اتحاد دولتين اسلامى در اين روزهاى مقدس ارائه شده است . به اين جهت در شهرى چون مدينه منوره ، هر لحظه تعدادى كافى عساكر نظامى و محافظ موجود در داخل حرم و بازار و كوچهها جهت دستگيرى و جلوگيرى از چنين فسادى توسط حكومت تعيين مىشود . مىبايست صورت اقدامات لازمه اجرا شود ؛ مخصوصاً براى تسويه اذهان . حكومت بايد حركتى متبحرانه و احتياطكارانه انجام دهد ، بر اثر فسادى كه ايجاد شده بود ، برخى از حجاج ايرانى پريشان و آشفته شدند و شيخالحرم حضرت نبوى و محافظ مدينه و نائب الحرم نيز از اين حادثه اغماض كردند . شايد با تشويق آنها حاصل شد . در اين باره محرك
حج گزارى ايرانيان به روايت اسناد عثمانى و قاجارى ( فارسى ) — صفحة 196
مساهمون: اسرا دوغان
ص١٩٦