گاو چاق و فربه را مىخوردند و هفت خوشهء سبز و هفت خوشهء خشك را . او ابتدا از دانشمندان مصر خواست كه خواب را تعبير كنند و حقيقت خواب را بيان كنند ، آنها گفتند :
وَ ما نَحْنُ بِتَأْوِيلِ الْأَحْلامِ بِعالِمِينَ
؛ « 1 » ما به حقيقت خوابهاى پريشان آگاهى نداريم » .
خداوند در مورد ديگر در سورهء اسراء ، مىفرمايد :
وَ أَوْفُوا الْكَيْلَ إِذا كِلْتُمْ وَ زِنُوا بِالْقِسْطاسِ الْمُسْتَقِيمِ ذلِكَ خَيْرٌ وَ أَحْسَنُ تَأْوِيلًا
؛ « 2 » و هنگامى كه پيمانه مىكنيد ، حق پيمانه را ادا كنيد ، و با ترازوى درست وزن كنيد ! اين براى شما بهتر است و حقيقت و عاقبتش نيكوتر است .
تأويل در اين آيه ، يك حقيقت و مصلحتى است عمومى كه اين فرمان تكيه به آن دارد و به نحوى تحقق دهندهء او است .
در آيهء ديگرى ، خداوند مىفرمايد :
هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا تَأْوِيلَهُ يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ . . .
؛ « 3 » آيا آنان جز در انتظار تأويل ( حقيقت ) آنند ؟ روزى كه تأويلش فرا رسد . . . » . منظور از تأويل در اين آيه ، مجسّم شدن حقايق در قيامت است ، اما نه مانند مجسم شدن حقايق در اين دنيا . آياتى از قرآن ؛ از جمله آيهء :
لَقَدْ كُنْتَ فِي غَفْلَةٍ مِنْ هذا فَكَشَفْنا عَنْكَ غِطاءَكَ فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ
« 4 » تو از اين صحنه ( و دادگاه بزرگ ) غافل بودى و ما پرده از چشم تو كنار زديم و امروز چشمت كاملا تيزبين است » . كاملا دلالت دارد بر اين كه آنچه انبيا و كتابهاى آسمانى از وقوعش در قيامت خبر دادهاند از سنخ مشاهده با چشم سر و مشاهدهء حسى و دنيايى نيست ، همچنان كه اصل وقوع قيامت و جزئيات نظام آن عالم از سنخ وقوع حوادث دنيايى و نظامى كه ما در اين دنيا با آن آشنا هستيم نيست ؛ هم وقوعش به گونهاى ديگر است و هم نظام حاكم در آن ، نظامى ديگر . « 5 »
و همچنين است آيهء :
بَلْ كَذَّبُوا بِما لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ وَ لَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ . . .
؛ « 6 » آنها چيزى را تكذيب كردند كه آگاهى از آن نداشتند و هنوز واقعيتش بر آنان روشن نشده است » .
هامش
( 1 ) يوسف / 44 .
( 2 ) اسراء / 35 .
( 3 ) اعراف / 53 .
( 4 ) ق / 22 .
( 5 ) الميزان ، ج 3 / 30 .
( 6 ) يونس / 39 .