شرح ابيات سبعهء خواجهء طوسى در مراتب موجودات بسم اللّه الرّحمن الرّحيم الحمد للّه وحده ، و الصلاة على رسوله و آله الطاهرين .
و بعد ، اين چند كلمهايست در شرح ابيات سبعه كه حكيم كامل و استاد فاضل نصير الدين محمد طوسى ، در شرح اقسام موجودات نظم فرموده ، اميد كه به نظر اصحاب حكمت برسد و بدرجهء قبول و اصل گردد ، و اللّه الموفق .
البيت الاول
موجود منقسم به دو قسم است نزد عقل * يا واجب الوجود و يا ممكن الوجود
التفسير : معنى « موجود » را همه كس معلوم است و اندر خاطرها مفهوم . او مرتسم بىمقدمهء شيئى ديگر ، و آن را حد نتوان كرد ، و به چيزى ديگر شناخت ، كه از موجودات شناختهتر باشد ، مگر آنكه دور پديد آيد ، چنان كه گويند : كه موجود آنست كه فاعل و منفعل تواند بود ؛ و فاعل را بدان حد كردهاند كه : موجوديست كه اندر موجود ديگر تأثير كند ، و منفعل را بدان كه : از موجود ديگر پذيراى وجود شود . پس اين هر دو را بموجود حد توان كرد . و چون موجود را بدان دو حد كنند دور لازم آيد .
و از اين روى همهء مردم حقيقت را بشناسند بىمقدمهء معرفة حقيقتى ديگر . و خواجه