و زمان نزول و اسباب و شرايطى كه زمينهء نزول را فراهم آورده انقساماتى پيدا مىكنند :
1 - برخى از سور و آيات مكى هستند و برخى از آنها مدنى . معمولًا آنچه از قرآن قبل از هجرت پيغمبر اكرم صلي الله عليه و سلم نازل شده مكى شمرده مىشود و بيشتر سورههاى قرآن ، به ويژه سورههاى كوچك از اين قبيل است . آنچه بعد از هجرت نازل شده مدنى خوانده مىشود اگرچه در خارج مدينه و حتى در مكه نازل شده باشد .
2 - برخى از سور و آيات در سفر و برخى در حَضَر نازل شدهاند . همچنين سور و آيات منقسم مىشوند به آنچه در شب يا روز نازل شده و به آنچه در صلح يا در جنگ نازل شده و به آنچه در زمين يا در آسمان نازل شده و به آنچه در خلوت يا در ميان مردم نازل شده است . ما در فائده شناختن اين انقسامات در فصل اسباب نزول بحث خواهيم كرد .
3 - برخى از سورهها مكرراً نازل شده ، چنان كه گفته مىشود كه سورهء حمد دو مرتبه نازل شد ؛ يك مرتبه در مكه و يك مرتبه در مدينه . برخى از آيات مكرراً نازل شده چنان كه آيه « فبأىّ آلاء ربكما تكذبان » در سوره رحمان سى مرتبه مكرر شده و چنان كه دو آيه « ان فى ذلك لاية و ماكان اكثرهم مؤمنين - و ان ربك لهوالعزيز الرحيم » در سورهء شعرا هشت فقره تكرار يافته و گاهى يك آيه در بيشتر از يك سوره چنان كه آيه « ويقولون متى هذاالوعد ان كنتم صادقين » در شش سوره مختلف واقع شده .
گاهى جملهاى معين در جائى ، آيهء كامل و در جاى ديگر جزء آيه است .
چنان كه جمله « اللّه لااله الا هوالحى القيوم » در اول سوره آل عمران آيهء كامل و در سوره بقره جزء آيةالكرسى است . غالب سور و آيات يك مرتبه نازل گرديده و از يك محل تعدى نمىكند .
نم يم ( خلاصه قرآن در اسلام ) ( به ضميمه رسائلى در قرآن : شعرانى ، طباطبائى ، آملى ) ( فارسى ) — صفحة 99
مساهمون: قادر فاضلى
ص٩٩