سخنى در باره شمار دو سپاه
تعيين دقيق و قطعى شمار دو سپاه ، مقدور نيست ؛ امّا در اين باره اعدادى گزارش شده كه ارائه مىگردد .
الف - شمار سپاه امام حسين عليه السلام
بيشتر منابع معتبر ، شمار سپاهيان امام عليه السلام را 72 نفر ، گزارش كردهاند . شيخ مفيد رحمه اللَّه عليه مىنويسد :
حسين بن على عليه السلام ، هنگام صبحگاه و بعد از نماز صبح ، يارانش را [ براى نبرد ، ] آماده كرد . آنان ، سى و دو سوار و چهل پياده بودند .
ليكن با ملاحظه نام و مشخّصات شهداى كربلا ، مىتوان گفت كه شمار سپاهان امام عليه السلام بيش از اين تعداد بوده است ، چنان كه پارهاى از منابع ، عدد ياران امام عليه السلام را 82 نفر ، برخى 114 نفر ، برخى 145 نفر ، برخى صد و هفتاد نفر ، برخى ششصد نفر و برخى ارقام ديگرى گزارش كردهاند .
نكته قابل توجّه ، اين كه در تبيين آمار شهداى كربلا ، بجز امام عليه السلام ، مشخّصات 154 نفر ، ارائه مىشود كه حدود 72 تن از آنها از خاندان امام حسين عليه السلام و پيامبر صلى اللَّه عليه و آله و امام على عليه السلام بودهاند .
بنا بر اين ، ممكن است آنچه در گزارش مشهور آمده ، اشاره به همين افراد باشد ، و نيز مىتواند اشاره به ياران امام عليه السلام قبل از ملحق شدن كسانى باشد كه به تدريج به