شمال مدينه خواندهاند . « ياقوت حموى » آراء قدماى خود را به اختصار چنين تحرير كرده است :
« أُحُد : بضمّ أوّله و ثانيه معاً ، اسم الجبل الّذي كانت عنده غزوة أُحُد ، و هو مرتجل لهذا الجبل و هو جبل أحمر ليس بذي شناخيب ، و بينه و بين المدينة قرابة ميل في شماليها . . . » . « 1 » اوراق متون كهن جغرافياى مسلمانان را به كنارى مىنهم و خود كه روزهاى متعدّدى نظارهگر اين كوه بودم و گوشهها و جوانب آن را مىنگريستم ، به ياد مىآورم كه آن را كوهى امتداد يافته درد و سمت شرقى و غربى شمال مدينه ديدم . وقتى اندازهاش گرفتم ، 6000 متر امتداد آن بود و به صورت مجموعهء پيوستهاى از سلسلهجبال كوچك و بزرگ و در عين حال كاملًا مجزّا و مستقل از ديگر كوههاى اطراف مدينه جلوهگرى مىكرد .
رنگ عمومى كوه ، قرمز متمايل به قهوهاى است ؛ ولى چون به آن نزديكتر شويم و بر فراز آن به جستجو بپردازيم ، مىبينيم كه پارهسنگهاى گرانيتى اين كوه ، از رگههاى مختلفالألوانى چون سبز ، سياه ، زرد و خاكسترى تشكيل شدهاند . پيكره : 1 - 2
فاصلهء بين شهر مدينه و كوه احد ، دشت پهناورى است كه منتهىاليه حدّ شمالى آن در دامنهء كوه را وادى قناة گفتهاند . آبى كه در اين وادى جريان دارد ، از طائف سرچشمه گرفته و از طريق حرّهء شرقى مدينه عبور مىكند ؛ سمت جنوبى دامنهء احد ( محاذى قبر حمزه عموى پيامبر صلى الله عليه و آله ) را سيراب مىنمايد و تا زغابه ادامه مىيابد .
« زغابه » به ضمّ زاء محلّى است در نزديكىهاى مدينه كه در آخر وادى عقيق ، يعنى در شمال غربى شهر مدينه جاى دارد . آبهاى جارى در وادى قناة ، به كليّهء وادىهاى مدينه چون وادى بطحان ، رانوناء و مذييب در غرب و جنوب مدينه و وادى عقيق در امتداد كامل غرب مدينه از شمال تا جنوب متّصل مىشود .
حدّ فاصل شهر و كوه احد ، دشتى مسطّح و عموماً غيرمسكونى و تنها در چند نقطه
هامش
( 1 ) . « احد ، به ضمّ اول و دوم ، نام كوهىاستكه جنگ احد در كنارآن واقع شد و آن ، كوهى سرخرنگ استكه قلههاى بلند ندارد و در فاصلهء حدود يك ميلى شمال مدينه واقعاست » . « معجم البلدان » ، ج 1 ، ص 109