نشان مىدهد كه به هر حال در طول قرون ، ثنيةالوداع ، تنها نام تپّهاى مشرف بر مدينه و رو به وادى قناة بوده است .
على حافظ در فصول من تاريخ المدينة المنوّره ( ص 231 ) ، ضمن شرح « المدرسة الصناعيّه » به اجمال از ثنيةالوداع ياد كرده و با اين جمله كه « المسجد الذي عليها » به بناى مسجد ثنيّةالوداع اشاره كرده است . همچنين ذيل « عين الزبير » « 1 » صريحاً مىنگارد :
« ثنيةالوداع شرق جبل سلع على نحو كيلومتر من المسجد النبوي و قد بني عليها مسجد بمئذنة » . « 2 » بدون ترديد ، راهى كه ميانهء اين تپّهء سنگى مجاور شرقى كوه سلع به سوى وادى قناة احداث شده و شهر مدينه را به قسمتهاى شمالى آن متّصل نموده ، در قرون گذشته وجود نداشته است . احداث اين راه ، منسوب به « يوسف پاشا » است . وى از طرف حكومت عثمانى به صدارت مدينه و بندر جدّه منصوب شد و وقتى به عنوان « صاحب المدينه » در سال 1215 ه . ق . وفات يافت ، يكى از بزرگان قلمرو سياسى - نظامى عثمانى بود . او در ايّام رياستش خدمات فراوانى در سرزمين حجاز انجام داد و نامش در صحنههاى تاريخ مدينه ماند . « 3 » بر اساس تعليقات مرحوم شيخ ابراهيم فقيه بر كتاب « وفاء الوفا » كه عبدالقدّوس انصارى بدان دسترسى داشته ، « يوسف پاشا » تپّهء سنگى ثنيّةالوداع را در سال 1114 ق . نقْر و راه ميانه را احداث نمود كه مدّتها به « كشك يوسف باشا » شهرت داشت .
تا اين اواخر ، مدنىها كشك يوسف را « القُرَيْن » مىگفتند كه پس از بناى مسجد توسط حكومت سعودى بر بلندىهاى آن ، نام تاريخى ثنيّةالوداع بر زبانها افتاد و نام و نشانهاى ديگر به فراموشى سپرده شد .
هامش
( 1 ) . نك : ص 278
( 2 ) . « ثنية الوداع در مشرق كوه سلع ، در يك كيلومترى مسجد النبى واقع است . در آن مسجدى با يك گلدسته بنا گرديده است . »
( 3 ) . شوكانى ، « البدر الطالع بمحاسن من بعد القرن السابع » ، ج 2 ، ص 357 ، چاپ : السعاده ، قاهره ، 1348 ق .