[ وضعيت مدرسه فيضيه و دارالشفاء ]
و متولىباشى آستانه مقدسه ، سيد نجيب و بزرگى است و بسيار باتموّل است . و خود حرم ، داراى سه صحن است : دو صحن كهنه و يكى صحن نو كه اتابك ساخته است ، ولى بسيار خوشطرح و قشنگ ساخته و دو مدرسه در جلوى صحن كهنه است كه يكى موسوم به فيضيه و يكى به دارالشفاء . بسيار مدرسههاى بزرگى است كه در اسفار سابق كه آمده بودم ، خراب بود و بىطلبه ، ولى حاليه بهواسطه آقاى حجةالاسلام آقا شيخ عبدالكريم عراقى كه از عراق تشريف آوردهاند و در قم ساكناند ، تمام حجرات را طلاب نشسته و متولىباشى هم تعمير كلى در مدرسهها نموده و از قرار تقرير ، حاليه ششصد نفر طلاب محصل در قم هستند كه در خدمت آقا ، مشغول تحصيلند و روزها و شبها در مسجد بالاى سر ، مشغول تدريس مىباشند . و مدارس ديگرى هم در ساير نقاط از شهر موجود است . و اما اهالى فىالجمله پردماغند ، با وجود اينكه اغلب فقيرند ؛ يعنى قدرى كمشعور تشريف دارند .
و باغات زيادى از ميوه كه اغلباً انار و انجير است ، در اطراف شهر واقع است و قرب چهارصد و چهل و هشت [ 221 ] امامزاده در خاك قم مدفونند و بهواسطه شرافت و فضيلت زمين قم ، اغلب از سلاطين و رجال و بزرگان ايران در قم مدفونند كه در ميان حجرات صحن كسى بگردد ، معلوم مىشود از مقابرشان . و اراضى حاصلخيز خوبى دارد و از بلاد گرمسير محسوب است ؛ يعنى نسبت به طهران و قزوين و مشهد .
يوم سهشنبه ، بيستوچهارم شهر ربيع الاولى ، صبح از خواب برخاستيم . بعد از صرف چايى ، رفتيم به حرم . بعد به اتفاق آقاى داداش ، رفتيم به زيارت امامزاده على