( توضيح آيات )
وَ إِذا قِيلَ لَهُمُ اسْجُدُوا لِلرَّحْمنِ قالُوا وَ مَا الرَّحْمنُ أَ نَسْجُدُ لِما تَأْمُرُنا وَ زادَهُمْ نُفُوراً
اين آيه از گفتار و سخنان نكوهيده كفار خبر ميدهد كه اينان چنينند وقتى رسول صلّى اللَّه عليه و آله و سلم يا مؤمنين به آنها بگويند براى ( رحمان ) يعنى خدايى كه متّصف بصفت رحمانى است سجده كنيد آنان انكار نموده و گفتند ( الرحمن ) كيست ما رحمان را نميشناسيم .
مفسرين گفتهاند چون مشركين خدا را باسم ( الرحمن ) ستايش نميكردند و مسيلمه كذّاب خود را باسم ( الرحمن ) ملقّب نموده بود اين بود كه ميگفتند ( ما الرّحمن ) ما رحمان را نميشناسيم مگر آن كسى كه در يمامه است يعنى غير از مسيلمه كسى را به اين نام نميشناسيم .
ظاهرا سؤال آنها ( بما الرحمن ) ( ما ) حقيقيه بوده نضير قول فرعون كه وقتى حضرت موسى عليه السّلام به او گفت
( إِنَّا رَسُولُ رَبِّ الْعالَمِينَ )
سوره شعراء آيه 16 ، فرعون گفت
( وَ ما رَبُّ الْعالَمِينَ )
در آنجا در توجيه آيه گفتيم تعريف حقيقت شيئى كه در جواب ( ما ) حقيقيه ميآورند بايستى يا بذات يا باجزاء ذاتيه او يا بلوازم داخلى يا خارجى آن باشد يا بآثار جلىّ .
و چون معرّفى نمودن ذات پروردگار جهانيان بذات و اجزاء و لوازم ذاتيه او محال است معرّفى آن منحصر ميگردد بآثار جلىّ اين است كه آنجا موسى عليه السّلام خدا را بربوبيت و الوهيت معرفى مينمايد ، و در اينجا نيز وقتى مشركين گفتند حقيقت ( الرحمن ) چيست آيات ما بايد براى يك نام و اسم بلا مسمائى چون شما بما امر مينمائيد سجده كنيم اين است كه حقّ تعالى در آيه بعد خود را بآثار جلىّ معرفى مينمايد .
تَبارَكَ الَّذِي جَعَلَ فِي السَّماءِ بُرُوجاً وَ جَعَلَ فِيها سِراجاً وَ قَمَراً مُنِيراً