( توضيح آيات )
وَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمالُهُمْ كَسَرابٍ بِقِيعَةٍ يَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ ماءً حَتَّى إِذا جاءَهُ لَمْ يَجِدْهُ شَيْئاً
( سراب ) شعاعى است آب نما كه در نيم روز بر زمين هموار اشراق ميگردد راغب گفته ( السراب ، اللامع فى المغازة كالماء ) .
( قيعة ) جمع قاع است مثل ( جيرة و جار ) وقاع زمين هموار وسيعى را گويند ، و جمع آن را اقواع و قيعان نيز گفتهاند .
آدم تشنه در بيابان بتابش آفتاب و سفيدى آب به نظر ميآورد و گمان مىكند در آنجا آبى است بسرعت خود را به آن جا مىرساند وقتى رسيد چيزى نمىيابد .
خلاصه آيه اعمال كفار را تشبيه مينمايد بسراب كه واقعيّت ندارد و به نظر تشنه آب مينمايد وقتى با جديّت خود را به آن جا رسانيد چيزى نمىيابد و در اثر نااميدى عطش او شدّت مىيابد آن وقت ميفهمد گمان او غلط بوده ، چنين است اعمال كافر قوله تعالى
( وَ هُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعاً )
.
آرى كافر از روى رويه و فكر و بدلالت عقل ناقص خود به گمان بى جا كارهاى نيكى انجام ميدهد باميد اينكه چنين اعمالى سعادت و فضيلت وى را تأمين ميگرداند مثل اينكه به فقراء و مستمندان انفاق مال مىنمايد يا تأسيس پلى يا مريضخانهاى يا اختراعى يا كارهاى ديگر كه نفع آن عام باشد انجام ميدهد و شايد منتظر پاداش نيز باشد لكن اين را ندانسته كه عمل نيك وقتى ارزش واقعى پيدا مىكند كه با ايمان و تقوى توأم گردد .
وَ وَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ فَوَفَّاهُ حِسابَهُ وَ اللَّهُ سَرِيعُ الْحِسابِ
مفسرين در توجيه جمله
( وَ وَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ )
گفتهاند خدا را نزد كردار خويش حساب كننده مىيابد
( فَوَفَّاهُ حِسابَهُ )
و جزاى عمل او را تمام ميدهد