نور خيفة و نور رجاء لو وزن هذا لم يزد على هذا و لو وزن هذا لم يزد على هذا ) « 1 »
أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً
( أَ لَمْ تَرَ )
اگر چه در ظاهر خطاب برسول اكرم صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم است لكن در واقع مقصود تمام افراد بشر است كه بطريق دليل ( انّى ) كه از اثر پى بمؤثّر بردن است بموجودات و بدايع آفرينش نظر كنيد و نظام عالم گيتى را به نظر عبرت بنگريد كه چگونه از آسمان آب ريزش مىكند و از زمين اشجار و نباتات ميرويد و از يك آب و يك زمين ميوههاى رنگارنگ هر يك يك رنگى و خاصيّت و اثرى در بردارد و كوههاى زمين هر يك بشكلى و رنگى تأثير در اشجار مينمايد و از اين موجودات مختلف وحدت جهانى تشكيل ميگردد و وحدت عالم دليل بر وحدت إله عالم خواهد بود .
إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ
فرق است بين خوف و خشيت ، خوف در جايى صدق مىكند كه انسان حذر كند و فرار نمايد از چيزى كه منافى با وى است خواه امر وجودى باشد مثل فرار از شير يا دشمن يا امر عدمى مثل فرار از مرگ اگر چه مرگ امر عدمى نيست عدم نماء است
( خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَياةَ )
دليل بر اين است و چيزى كه ضررى بر آن مترتّب گردد مثل معاصى كه بر آن عذاب مترتّب ميگردد در موقع فرار خواهد بود .
و خشيت يك حالت نفسانى است كه از ادراك امر بزرگى در روحيّه انسان پديد ميگردد و تشنّج در اعضاء و انقباض قلب از آثار آن است و اين حالت ممكن است براى عارفين باللّه در حال توجّه و فكر روى دهد و خشيت از ادراك امر بزرگ فرار آور نيست بلكه مقتضى ارتباط و نزديكى و انس آور است لكن خشيت بر امر عدمى
هامش
( 1 ) هيچ بنده مؤمنى نيست مگر اينكه در قلب او دو نور است يكى نور خوف و ديگرى نور رجاء و اميدوارى زيرا كه غضب و سخط الهى سبب خوف و ترس از او است و رحمت و كرم او سبب رجاء و اميدوارى است و چون غضب و رحمت ناشى از دو اسم از اسماء الحسنى ميباشند و تماما ناشى از ذات واحد گرديده اين است كه فرموده اگر خوف و رجاء را با هم بسنجيم مساوى خواهند بود .