( تپهء شمالى ) به تمدنى مربوط به 7000 تا 6100 سال پيش در اين ناحيه داده شده كه پس از تمدن جيتون ظاهر شده است . پس از نخستين كاوشهاى انجام شده در اوائل سدهء حاضر توسط آمريكاييان به رهبرى پومپلى از دانشگاه هاروارد و كومارف از روسيه ، اين محوطه بار ديگر توسط باستانشناسان روس ارشف در سال 1952 مورد بررسى و كاوش قرار گرفت و بالاخره در سالهاى پس از فروپاشى اتحاد جماهير شوروى بار ديگر دانشگاه هاروارد كار بررسى و كاوش در اين محوطهء باستانى را بر عهده گرفت . در طى كاوشهاى اوليه در آنو دو دورهء اصلى تشخيص داده شده است .
دورهء
IA
( 7000 تا 6500 سال پيش ) و دورهء
IB
( 6500 تا 6100 سال پيش ) .
نخستين دوره داراى آثار معمارى پيچيدهاى است كه در تپههاى مونجوقلى و چخماقلى نيز ديده شدهاند و داراى سفالى ظريف است كه در هردو محوطهء مذكور ديده شدهاند .
گونهاى از اين سفال ، سفالى است منقوش با رنگ نقوش سياه بر روى زمينهاى روشن و نوع ديگر سفالى است منقوش با رنگ سياه بر روى زمينهء قرمز . در زير دورهء بعدى ؛ يعنى دورهء
IB
، آثار اتاقهايى با نقشه راستگوشه و چند اتاق و در قسمتى از آن نقاشىهاى ديوار نيز ديده مىشوند . اين نقاشىها عبارتند از مربعها يا مثلثهايى به رنگ قرمز كه داخل قابهاى سياهرنگى واقع شدهاند . از مشخصات سفال اين دوره ، پيدايى و ظهور نوعى سفال خشن منقوش است كه نقشهاى سياهرنگ بر روى زمينهء نخودى روشن آمده است . در همين دوره ، سفال ظريف منقوش قرمزرنگ بر روى زمينهء سياهرنگ نيز ديده مىشود 78 .
باستانشناسان شوروى موفق شدند كه ويژگىهاى فرهنگ مادى پارت باستان را هم با كاوشهاى تپهء نمازگا مشخص كنند . تپهء نمازگا در حدود شش كيلومترى غرب دهكدهء كخا در حوزهء شمالى كوههاى كپتداغ واقع شده و ابتدا در سال 1916 ميلادى توسط بوكونيچ
Bukinich
پيدا شد و در سال 1925 توسط كوفتين
B . A . Kuftin
با كاوش در آن موفق به دايهنگارى از اين تپه شد كه بعدها مأخذ و منبعى براى محوطههاى پيش از تاريخ و آغاز تاريخى اين بخش از آسياى مركزى در اين دوران گرديد . دورههاى اصلى