سرعت تحوّلات بر اثر رشد علم و فناورى باشند . با اين حال نمىتوان مقدار كم ذكر شده در برخى احاديث را با اين توجيه ، به طور عادى فهم كرد . اگر امرى معجزهآسا رخ دهد و هفت سال حكومت ايشان در واقع مطابق هفتاد يا يكصد و چهل سال شود ، « 1 » مىتوان درك كرد كه در چنين زمانى ، آن تحوّلات عظيم در كل جهان رخ دهد . امّا اگر انتظار باشد كه صرفاً در همان هفت سال همهء اين تحوّلات واقع گردد ، به طور عادى ، قابل فهم نيست . افزون بر اين كه در اين احاديث ، راويان ضعيفى « 2 » وجود دارند كه اعتماد به صحّت حديث را بسيار كم مىكنند .
مخفى نگاه داشتن
روايت ابن عباس از پدرش از پيامبر صلى الله عليه و آله كه مىگفت پس از برپايى حكومت عدل مهدوى ، هر قدر خدا بخواهد در زمين باقى مىماند ، گوياى تعمّدى بر مخفى ماندن مقدار حكومت امام زمان عليه السلام است . اين حديث ، نظر آية اللَّه صدر را در مورد تعمّد در مخفى نگاه داشتن مقدار زمان حكومت مهدى عليه السلام تقويت مىكند ؛ امّا نمىتوان اين نظر را پذيرفته شده تلقى نمود ؛ زيرا اگر چنين بود ، جا داشت كه همهء احاديث ، اين گونه عمل كنند ، نه اين كه در برخى ساليانى را مشخص كنند و در برخى ديگر ، ساليانى ديگر . اگر پيامبر صلى الله عليه و آله و اهل بيت عليه السلام مىخواستند چيزى را مخفى نگاه دارند ، على القاعده ، آن را با كلمات مبهم بيان مىكردند و ساليان مشخّصى را ذكر نمىكردند . همچنين اجبارى در ذكر اين ساليان مشخّص در كار نبوده كه بخواهيم آنها را بر تقيّه حمل كنيم . شايد به همين دليل است كه مرحوم صدر اين قول را قوى نمىداند و آن را فقط در حدّ يك احتمال ، مطرح مىكند . « 3 »
هامش
( 1 ) . بدين معنا كه زمان تغيير نكند ؛ امّا تحولاتى كه در آن زمان كوتاه صورت مىپذيرد ، معادل هفتاد يا يكصدوچهل سال باشد .
( 2 ) . عبد اللَّه بن قاسم حضرمى و عبد الكريم بن عمرو خَثعمى .
( 3 ) . المهدى عليه السلام ، سيّد صدر الدين صدر : ص 239 - 238 .