نزديك نشده است ؟ آيا تنها اثر تلقين و يا معرفتآموزى دارند ؟
پيش از پاسخ دادن ، ابتدا به چند امر مقدّماتى و كلّى اشاره مىكنيم و سپس به پاسخ پرسشها مىپردازيم .
مقدّمات بحث
1 . اصل ظهور ، از امور حتمى است ؛ امّا زمان وقوع آن ، بداپذير است و مانند اجل و مرگ ، قابليت تقديم و تأخير دارد . يعنى ممكن است كه خداوند ، مانند اجل انسان ، براى فرج نيز دو زمان معلّق و مسمّا ( قطعى ) ، تقدير كرده باشد كه اگر دعا و كارهاى مناسب از بندگان تحقّق يابد ، تقدير نخست محقّق مىشود و طول دورهء غيبت ، كوتاهتر مىشود و اگر چنين نشود ، غيبت به درازا مىكشد و بر تقدير مسمّا و قطعى خود منطبق مىشود . در كتاب تفسير العياشى ، حديثى بر اين مطلب و تأثير درخواست از خداوند بر پيش افتادن فرج ، دلالت دارد . « 1 »
2 . قضاى حتمى و تقدير قطعى الهى با درخواست و دعاى ما و ديگران دگرگون نمىشود ؛ امّا اين همه ، مانع دعا كردن نمى شود ؛ زيرا تحقّق امور حتمى نيز حاصل گرد هم آمدن همهء زمينهها و عوامل گوناگون آن است كه هر يك ، جزئى كوچك يا بزرگ را از علّت تام و تمام آن امر ، فراهم مىآورند و دعا نيز مىتواند جزئى از آن علّت تامّه باشد . به زبان فلسفى ، خداوند مقرّر فرموده كه كارها در اين دنيا از طريق اسباب و مسبّبات آن انجام گيرد ؛ ولى اشكالى ندارد كه بخشى از اين اسباب ، امور ناديدنى ، غيبى و كارهايى مانند دعا كردن باشد .
3 . جايگاه رضايت به تقدير الهى و تسليم در برابر قضاى او ، پس از حتمى شدن تقدير و وقوع آن است . از اين رو ، دعا كردن و درخواست نمودن را - كه جزئى از
هامش
( 1 ) . ر . ك : ص 9 ح 1012 .