در قالب زمزمهاى عاشقانه در جستجوى عدالتگستر جهان ، و خطابهايى عارفانه به امام زمان عليه السلام و درخواستهايى از عمق جان از خداوند منّان ، بيان شده است .
نگاهى به سند دعاى ندبه
قوّت متن اين دعا ، و استناد بسيارى از آن به آيات قرآن و احاديث صحيحه « 1 » از يك سو ، و مطلوبيت مطلق دعا از سوى ديگر ، به اين دعا ، وجاهت خاصى مىبخشد ؛ ليكن بىترديد استناد آن به اهل بيت عليهم السلام بر اعتبار و اهميت آن خواهد افزود . لذا اجمالًا به ارزيابى سند اين دعا خواهيم پرداخت .
1 . دعاى ندبه در مصادر كهن
كهنترين مصادر موجود كه اين دعا را نقل كردهاند ، عبارتاند از :
الف - المزار الكبير ، « 2 » نگاشتهء محمّد بن جعفر ، معروف به ابن مشهدى ( ق 6 ق )
با توجّه به طبقهء اين فرد ، مىتوان او را از افراد قرن ششم دانست ؛ ولى سال دقيق تولّد و وفات وى روشن نيست . مرحوم شيخ آقا بزرگ تهرانى به سبب قرائنى ، او را همدورهء ابن زهره ( 511 - 585 ) شمرده است . « 3 »
اين كتاب ، يكى از كهنترين كتابهاى زيارتى است كه مورد اعتماد عالمان بوده است ، اگرچه در انتساب آن به ابن مشهدى و همچنين شخصيت ابن مشهدى ، اختلاف وجود دارد . « 4 »
هامش
( 1 ) . ر . ك : شرح دعاى ندبه ، سيّد علىاكبر موسوى محبّ الاسلام . ايشان دعاى ندبه را به 124 فقره تقسيم نمودهو منابع قرآنى و روايى هر فقره را از جوامع حديثى شيعه و سنّى استخراج كرده است . نيز ، ر . ك : با دعاى ندبه در پگاه جمعه ، مجلهء موعود : ش 14 - 19 .
( 2 ) . المزار الكبير : ص 573 .
( 3 ) . الذريعة : ج 8 ص 193 .
( 4 ) . برخى از متأخران همانند محدّث نورى و شيخ آقا بزرگ تهرانى ، انتساب اين كتاب به ابن مشهدى را مسلّم شمردهاند ( خاتمة مستدرك الوسائل : ج 1 ص 360 ، الذريعة : ج 20 ص 324 ) ؛ ولى برخى همانند علّامه مجلسى در اين امر تشكيك نمودهاند . علّامه مجلسى در بارهء آن نوشته است : « المزار الكبير تأليف محمّد بن المشهدى أو السيد فخار أو بعض معاصريهما » ( بحار الأنوار : ج 97 ص 102 ) .
همچنين در بسيارى از موارد در كتاب بحار الأنوار نام او نيامده و با عنوان مؤلّف المزار الكبير ياد شده است .
اختلاف در بارهء ابن مشهدى از جانب ديگر نيز وجود دارد ؛ چون اطلاعات چندانى دربارهء او در دست نيست . شيخ حرّ عاملى در بارهء وى گفته است : « وى مردى فاضل ، محدّث و راستگو بود و نوشتههايى از شاذان بن جبرئيل قمى دارد » ( أمل الآمل : ج 2 ص 252 و 253 ) ؛ ولى آية اللَّه خويى در بارهء او اين گونه گفته است : « اعتبار خود اين كتاب براى ما ثابت نشد ؛ براى اين كه وضعيت محمّد بن مشهدى ، روشن و شخصيتش شناخته نيست ؛ محدّث نورى اصرار دارد كه وى ، محمّد بن جعفر بن على بن جعفر مشهدى حائرى است ، امّا اين گفتهء محدّث نورى ، تنها گمان مىآورد [ و علمآور نيست ] » ( معجم رجال الحديث : ج 1 ص 51 ) .
علّامه مجلسى نيز در بارهء شخص مؤلّف كتاب ترديد دارد ، ولى كتاب را معتبر شمرده و مىگويد : « از كيفيت اسناد المزار الكبير استفاده مىشود كه كتاب معتبرى است و سيّد ابن طاووس هم اخبار و متن زيارتهاى بسيارى را از آن نقل كرده است » ( بحار الأنوار : ج 1 ص 35 ) .