3 . برهان امكان اشرف
اين برهان مبتنى بر دو مقدمه است :
مقدّمهء اوّل : كمالاتى كه از خداوند به موجودات پايين مىرسد ، قبلًا بايد به موجود اشرف رسيده باشد تا از طريق او به ديگران برسد .
مقدّمهء دوم : كمالات بسيارى به انسانها و ديگر موجودات رسيده است .
نتيجه : پس بايد در هر زمان موجود اشرفى باشد كه واسطهء فيض اين كمالات به ديگران باشد و در عصر حاضر ، امام عصر عليه السلام ، اشرف مخلوقات است .
مقدّمهء اوّل ، قاعدهء امكان اشرف است كه بر اساس آن در مراتب موجودات ، ممكنِ اشرف بايد مقدم بر ممكنِ اخس باشد ؛ زيرا در غير اين صورت يكى از سه اشكال زير لازم مى آيد :
1 . صدور كثير از واحد .
2 . اشرف بودن معلول از علت خويش .
3 . وجود موجودى برتر از خدا .
توضيح اين كه اگر صدور اشرف پيش از اخس رخ داده باشد ، يا اين دو با هم از خدا صادر شدهاند كه در اين صورت اشكال اوّل رخ مىدهد ؛ يا اشرف بعد از اخس صادر شده است كه در اين حال اشكال دوم پيش مىآيد ؛ يا اشرف اصلًا صادر نشده است كه در اين صورت عدم صدور اشرف بايد به سبب علّتى برتر از خدا باشد كه به اشكال سوم بر مىخورد . « 1 »
گفتنى است هم اشكالاتى مبنايى و هم اشكالاتى بنايى متوجه اين برهان است .
نظريهء صدور و قاعدهء « الواحد لا يصدر عنه إلّا الواحد » بديهى يا اثباتشده نيست .
بنا بر آموزهء خلقت در اديان الهى ، خداوند با ارادهء آزاد خويش ممكنات را خلق
هامش
( 1 ) . ر . ك : اسفار : ج 7 ص 245 - 246 ، نهاية الحكمه : ص 320 ، قواعد كلّى فلسفى در فلسفهء اسلامى : ج 1 ص 201 .