الفقيه شيخ صدوق و تهذيب الأحكام و الاستبصار شيخ طوسى پا به عرصهء وجود گذاشت ، عمدهء نياز فقيهان براى استنباط احكام و احتياج جويندگان حقيقت براى دستيابى به معارف ناب اسلامى بر طرف گرديد ؛ زيرا صاحبان اين چهار جامع بزرگ كه به « سه محمّد اوّل » معروفاند ، در مجموع ، بخش عمدهء احاديث و روايات اهل بيت عصمت و طهارت عليهم السلام را چه در اصول و چه در فروع دين ، گِرد آوردند ؛ ليكن در واقع ، كار آنان به طور كامل ، پاسخگوى نياز فقيهان و محدّثان شيعه نبود و از نظر شمول مطالب و ترتيب شايسته ، كاستىها و نارسايىهاى متعدّدى داشت . بدين جهت ، محدّثان بزرگ متأخّر ، از جمله ملّا محمّد محسن فيض كاشانى ، شيخ محمّد بن حسن حرّ عاملى و ملّا محمّد باقر مجلسى كه به « سه محمّد متأخّر » معروفاند ، به ترتيب ، جوامع حديثى الوافى ، وسائل الشيعة و بحار الأنوار را تأليف نمودند و بدين ترتيب ، هريك به سهم خويش ، گام مهمّى در جهت رفع نيازهاى علمى و معنوى جامعهء دينى برداشتند .
پس از تأليف جوامع حديثى الوافى ، وسائل الشيعة و بحار الأنوار ، عدّهء ديگرى از محدّثان با بررسى اين كتابهاى بزرگ ، دريافتند كه آنها خالى از عيب و كاستى نيست . از اين رو ، اينان نيز درصدد رفع نقص جوامع حديثى متأخّر بر آمدند و كتابهاى بزرگى چون عوالم العلوم ، الأوفى ، الشفاء فى أخبار آل مصطفى عليهم السلام و جامع الأحكام را پديد آوردند .
علاوه بر كتابهاى ياد شده ، برخى از دانشمندان شيعه نيز به تدوين كتابهاى مشتمل بر احاديث فقهى پرداختند و آثارى مانند : جواهر البحرين فى أحكام الثقلين ، مشارق المهتدين فى الأحكام المأثورة عن الهداه المهديين و جامع الأحكام فى مسائل الحلال و الحرام را پديد آوردند . برخى از دانشمندان نيز به تأليف كتابهاى حديثى كوچكتر در موضوعات مختلف پرداختند .
تاريخ حديث شيعه ( در سده هاى دوازدهم و سيزدهم هجرى ) ( فارسى ) — صفحة 76
مساهمون: حسين صفره
ص٧٦