قرن سيزدهم
66 . ارجوزة فى الرجال ، از سيّد احمد بن محمّد بن على حسنى حسينى بغدادى ( عطّار بغدادى ) ( 1125 - 1215 ق ) . اين كتاب با اين بيت ، پايان مىيابد :
و هذه ارجوزة مختصرة * عن جلّ أحوال الرواة مخبرة .
اين اثر به چاپ رسيده است . مؤلّف ، شرحى نيز بر ابيات مجمل ارجوزهاش نگاشته است كه در الذريعة از آن ياد شده است . « 1 »
67 . رجال السيّد احمد ، از سيّد احمد بن محمّد بن على حسنى حسينى بغدادى . « 2 »
68 . منتهى المقال فى أحوال الرجال ، از ابو على محمّد بن اسماعيل حائرى ( 1159 - 1216 ق ) . مؤلّف ، در مورد هر شخص ، ابتدا ، كلام ميرزا محمّد استرآبادى در منهج المقال را مىآورد . سپس ، آنچه وحيد بهبهانى در تعليقه خود بر الرجال الكبير ( منهج المقال ) بيان كرده ، ذكر مىكند . آن گاه ، سخن ديگران ، از جمله المشتركات كاظمى را مىآورد . در واقع ، انگيزهء اصلى وى ، تلخيص الرجال الكبير ، با حذف مجهولها و تلفيق با ديگر گفتهها بوده است ؛ چه ، وى مىگويد مردم ، از كتابهاى مفصّل ، روىگرداناند . بر اين اساس ، از ذكر برخى از راويان ، به گمان اين كه مجهولاند و ذكر آنها فايدهاى ندارد ، خوددارى مىكند . « 3 »
از اين رو ، دانشمندان ديگر به تكميل آن پرداخته و يا بر آن ، حاشيه نوشتهاند كه برخى از آنها در همين بند ، ذكر خواهد شد .
منابع منتهى المقال ، علاوه بر منهج المقال ، تعليقات وحيد و مشتركات كاظمى ، عبارتاند از : رجال الكشى ، رجال النجاشى ، الفهرست و الرجال طوسى ، رجال ابن داوود ، المناقب ابن شهر آشوب ، الفهرست على بن عبيد اللَّه بن بابويه ، مجمع الرجال ملّا
هامش
( 1 ) . موسوعة طبقات الفقهاء ، ج 13 ، ص 103 ؛ الذريعة ، ج 1 ، ص 473 ( ش 2356 ) و ج 6 ، ص 14 ( ش 38 ) .
( 2 ) . الذريعة ، ج 10 ، ص 95 ( ش 186 ) .
( 3 ) . رك : منتهى المقال فى أحوال الرجال ، ص 5 - 6 ( ديباچه ) .