لا انّه يدلّ على مفهوم زمان يعمّهما : ضمير در « انّه » و « يدلّ » به مضارع و ضمير فاعلى در « يعمّهما » به مفهوم زمان و ضمير مفعولى به حال و استقبال برمىگردد .
يكون لها معنى صحّ انطباقه : ضمير در « لها » به جملهء اسميّه و در « انطباقه » به معنا برمىگردد .
كلّ واحد من الازمنة : مقصود زمانهاى گذشته ، حال و آينده مىباشد .
مع عدم دلالتها على واحد منها : ضمير در « دلالتها » به جملهء اسميّه و در « منها » به ازمنه برمىگردد .
فكانت الجملة الفعليّة مثلها : ضمير در كلمهء « مثلها » كه منصوب و خبر « كانت » بوده به جملهء اسميّه برمىگردد .
و ربّما يؤيّد ذلك : مشاراليه « ذلك » خصوصيّت ماضى و مضارع به جهت معنايش كه موجب دلالت بر وقوع نسبت در زمان مىشود بوده و كلمهء « ذلك » مفعول به براى « يؤيّد » مىباشد .
انّ الزّمان الماضى فى فعله : منظور از « الزّمان الماضى » زمان گذشته و ضمير در « فعله » به كلمهء « الماضى » برگشته و مقصود « فى فعل الماضى » يعنى در فعل ماضى بوده و عبارت « انّ » با اسم و خبرش تأويل به مصدر رفته ، فاعل براى « يؤيّد » مىباشد .
فى المضارع لا يكون الخ : مقصود از « المضارع » فعل مضارع بوده و ضمير در « لا يكون » به « كلّ من الزّمان الماضى و زمان الحال او الاستقبال » برمىگردد .
ربّما فيكون فى الماضى الخ : ضمير در « يكون » به زمان برمىگردد .
ماضيا كذلك : مشاراليه « كذلك » حقيقتا مىباشد .
و انّما يكون ماضيا او مستقبلا الخ : ضمير در « يكون » مانند « يكون » قبلى بوده و اين عبارت جواب سؤال مقدر « كه اگر حقيقتا زمان گذشته يا آينده نبوده پس چگونه بوده » مىباشد .
نهاية الوصول ( شرح فارسى كفاية الأصول ) ( فارسى ) — صفحة 369
مساهمون: حسن سيد اشرفى
ص٣٦٩