( تقسيم دوم ) [ اسم يا مذكر است يا مؤنث ، و مؤنث : يا لفظىّ است يا معنوىّ ]
اسم يا مذكر است يا مؤنث ، و مؤنث : يا لفظىّ است يا معنوىّ ، و مونث لفظى : هر لفظى است كه در آخرش تاء زائدة يا الف زائدة يا الف همزه زائدة باشد ، و اينها را در اسم علامت تانيث گويند ، چنانچه در فعل براى تانيث علاماتى است ، و مؤنث معنوى هرلفظى است كه اينها در آخرش نباشد ، ولى فعل به صيغه مؤنث به معنى آن اسناد داده شود ، و هريك از آن دو يا حقيقىّ است يا مجازىّ ، و حقيقى مؤنثى است كه معنايش انسان يا حيوان ماده باشد ، و مجازىّ مؤنثى است كه معنايش چنين نباشد ، پس مؤنث چهارگونه است :
1 - " مؤنّث لفظىّ حقيقىّ " مانند " فاطمة ، كبرى ، حمراء " كه براى زنانى نام باشد ، و " ناقة ، شتر ماده " و " حبلى : زن آبستن " و " حمقاء : زن بىخرد " .
2 - " مؤنّث معنوىّ حقيقىّ " مانند " مريم ، زينب " كه براى زنانى نام باشد ، و " نسوان : زنان " و " اتان : خر ماده " و " امّ :
مادر " و " اخت : خواهر " .
3 - مؤنّث لفظىّ مجازىّ " مانند " سفينة : كشتى " و " لينة :
درخت خرما " و " بشرى : نويد " و " صحراء : دشت " و " صعداء :
آه كشيدن طولانى " و " صنعاء : شهرى است در يمن " .
4 - " مؤنّث معنوىّ مجازىّ " مانند " ارض : زمين " و " نار :
آتش " و " شمس : خورشيد " و " دار : سراى " " و " عين : چشم " و " يد : دست " و " رجل : پا " و " جهنّم : دوزخ " و " بئر : چاه "