( تقسيم نهم ) [ فعل يا ماضى است يا حال يا استقبال ]
فعل يا ماضى است يا حال يا استقبال ، و اين تقسيم نظر به زمان فعل است ، چه هرفعل حادثى در زمان واقع مىشود ، و زمان فعل نسبت به زمان تكلّم سه صورت دارد ، يا وقوع فعل و لا وقوعش پيش از زمان تكلم است ، يا مقارن زمان تكلم است ، يا پس از زمان تكلم است ، در صورت اول فعل را ماضى گويند ، و صيغهاش همان صيغههاى ماضى است كه از جهت صيغه نيز بنام ماضى ناميده شده ، و در صورت دوم فعل را حال گويند ، و در صورت سوم فعل را مستقبل گويند ، و صيغه حال و مستقبل صيغه مضارع است ، چنانچه گوئى :
" ضرب زيد " يعنى : زدن در زمان پيش از تكلم واقع شده ، و " يضرب زيد " يعنى : زدن الان كه به اين كلام تكلم ميكنى دارد واقع مىشود و " سيضرب زيد " يعنى : زدن پس از زمان تكلم واقع ميگردد ، و براى توضيح اين بحث لازم است مطالبى ذكر شود .
1 - لفظ " ماضى " در اصطلاح دو معنى دارد : فعلى كه زمانش گذشته و فعلى كه صيغهاش مضارع و امر نيست ، و اين دو معنى مىشود در يكجا جمع شود ، و مىشود يكى از آن دو باشد و ديگرى نباشد ، مثلا ميگوئيم : " ضرب " ماضى است به هردو معنى ، و " لم يضرب " ماضى است از جهت زمان ، و ماضى نيست از جهت صيغة ، و " غفر اللّه لك " ماضى است از جهت صيغه ، و ماضى نيست از جهت زمان ، چون دعاء است ، و دعاء وقوعش پس از تكلم است .
2 - ماضى چند قسم است :