و يردّه : و رد مىكند قول كوفيين را ، جايز بودن كسرهء همزه « إيمن » و فتح دادن به ميم آن « أيمن » در حالى كه جايز نيست مانند اين تصرف حركتى در اوزان جمع ، به عنوان مثال هيچوقت جايز نيست « أفلس » كه جمع « فلس » است همزهء آن را كسره و يا لام آن را فتحه داد . پس اين تصرف در « أيمن » كشف مىكند كه اين كلمه جمع نيست .
و قول نصيب : عطف است بر « جواز » ، بنابراين ، دوّمين دليل بر ردّ قول كوفيين شعر نصيب بن رماح از شعراى اسلامى در عهد بنى مروان مىباشد كه برده بوده است :
« فقال فريق القوم لمّا نشدتهم * نعم ، و فريق : ليمن اللّه ما ندري » « 1 »
همانطور كه ملاحظه شد همزه « أيمن » در اثناء و درج كلام ، حذف شده است ، پس همزهء آن همزهء وصل است ، در حالى كه اگر جمع بود همزهء آن همزهء قطع مىبود و هرگز حذف نمىشد ، بنابراين قول غير كوفيين درست است كه مىگويند مفرد و مشتق از « يمن » و داراى همزهء وصل است .
تركيب شعر : فاء تفريع و « قال » فعل ماضى و « فريق » فاعل آن و مضاف به « القوم » ، « لمّا » ظرفيه شرطيه و « نشدتهم » فعل و فاعل و ضمير جمع مذكر در محل نصب مفعول آن ، و كلّ جمله ، جملهء شرط براى « لمّا » و جواب آن به قرينه جملهء قبل محذوف است و « نعم » مقول قول و واو عاطفه و « فريق » عطف بر « فريق » قبل است و جمله قسم مقول قول مىباشد و لام ابتدائيه و « يمن » مبتدأ و مضاف به « اللّه » و « قسمي » خبر محذوف آن است و جملهء « ما ندري » جواب قسم مىباشد و « ما » نافيه و « ندري » فعل مضارع متكلم مع الغير است .
معناى شعر : « پس گفت گروهى از قوم - زمانى كه قسم دادم آنها را - بله ، و گروهى ديگر گفتند : قسم به خدا ما نمىدانيم » .
نكته : در آخر بايد گفت كه وزن « أفعل » مختص جمع نمىباشد و در مفرد نيز
هامش
( 1 ) - الكتاب : 2 / 169 ، الإنصاف : 1 / 407 ، همع الهوامع : 2 / 40 ، لسان العرب : 13 / 462 ، الصحاح : 6 / 2222 ، شرح شواهد المغني : 1 / 299 ، شرح أبيات مغني اللبيب : 2 / 268 .