ذ
ذ
(
z l
) . حرف يازدهم از الفباى ما فارسيان و حرف نهم از الفباى ابتثى و حرف بيست و پنجم از الفباى ابجدى و آن را ذال معجمه و يا ذال منقوطه گويند و در حساب جمل هفتصد بشمار آيد و اين حرف را گروه ربيعة مانند دال ديگر گروهان تازى تلفظ كنند و در فارسى بندرت اين حرف در اول كلمه واقع مىشود و در چند لفظ گويا بيشتر نباشد و چون در وسط و يا آخر كلمه واقع گردد اگر حرف پيشين آن متحرك و جنبان و يا الف و يا واو و يا يا باشد ذال گويند و گرنه دال مانند پديرفتن و گداشتن و پدر كه پديرفتن و گداشتن و پذر گويند و نيز مانند شاد و نمودن و شنيد كه شاذ و نموذن و شنيذ تلفظ كنند .
ذا
(
z
) ا . ع . بمعنى صاحب و خداوند و مالك مانند ذا مال يعنى صاحب مال مر .
ذو . و نيز اسم اشارهاى كه بدان بمذكر اشاره كنند يعنى اين مرد .
ذؤابة
(
za bat
) م . ع . ذؤب ذؤابة ( از باب كرم و سمع ) : همچو گرگ شد در خبث و دها . و ذئب الرجل ( مجهولا ) :
در گوسپندان آن مرد گرگ افتاد . و ذئب فلان ( ايضا مجهولا ) : ترسيد فلان . و ذاب الرجل ( از باب سمع ) و ذؤب ( از باب كرم ) : ترسيد آن مرد از گرگ .
ذء آنين
(
za nin
) ع . ج . ذؤنون .
ذأب
(
za'b
) ا . ع . نكوهش . و آواز سخت .
ذأب
(
za'b
) م . ع . ذأبه ذأبا ( از باب فتح ) : فراهم آورد او را . و ترسانيد . و از پس راند . و حقير پنداشت . و دفع نمود . و هموار ساخت . و ذاب القتب : پالان ساخت . و ذاب الغلام : گيسو ساخت براى غلام . و ذاب فى السير : شتاب كرد . و نيز ذأب : نكوهش كردن .
ذاءك
(
z ek
) ع . كلمهء اشاره بمعنى ذلك .
ذاب
(
z b
) ا . ع . هيب و آهو .
ذاب
(
z bb
) ص . ع . بعير ذاب : شترى كه در يك جا قرار نگيرد . و نيز ذاب : باز دارنده . ج : ذابون .
ذابح
(
z beh
) ا . ع . داغ گلوى ستور .
و آهن داغ كه بدان بر جانب گردن ستور داغ كنند . و موى كه ميان بند سر و گردن و جاى ذبح رسته باشد . و سعد ذابح و يا سعد الذابح : يكى از منازل قمر و آن دو ستاره است روشن و مسافت ميان آن دو به قدر يك گز و در جاى ذبح يكى از آن دو ستارهايست كوچك كانه يذبحه .
ذابر
(
z ber
) ا . ع . استوار در علم .
ذابل
(
z bel
) ص . ع . رمح ذابل :
نيزهء باريك چسبيده پوست . ج : ذبل و ذبل و ذبل (
zobbal
) . و ذبلا ذابلا : كلمهء نفرين كه بدان دعاى بد كنند اى الزمه اللّه هلاكا .
ذابون
(
zabbuna
) ع . ج . ذاب .
ذأت
(
za't
) م . ع . ذاته ذأتا ( از باب فتح ) : سخت خفه كرد او را .
ذات
(
z t
) ا . ع . مؤنث ذا بمعنى صاحب و خداوند . يق : امراة ذات مال . ج :
اولات و ذوات و در اين صورت هميشه مضاف باشد . مر . ذو . و بمعنى حقيقت و ماهيت مانند