Code - 2807
نيل
Indigofera tinctoria L .
نيل بستانى يا نيل هندى گياهى است بوته مانند به ارتفاع تا 2 متر ، پوشيده از تارهاى نقرهاى ظريف از خانواده
Leguminosae
، شاخهها نازك به رنگ آبى قرمز . برگ به شكل پر ، مركب از 6 - 3 جفت برگچه متقابل و يك برگچه انتهائى ( مجموعا 13 - 7 برگچه ) ، بيضى شكل و نوكتيز ، برگها تا هنگامى كه تازه هستند سبزرنگ ولى پس از خشك شدن به رنگ خاكسترى تيره در مىآيند . دمبرگ نسبتا دراز است .
گلها با دمگلى به درازى 10 - 5 سانتىمتر با آرايش سنبلهاى يا خوشهاى در بغل برگها ظاهر مىشوند .
خوشهها كوچكتر از برگها و گلها صورتى يا ارغوانىرنگ هستند . ميوه نيام ، غلاف خميده ، استوانهاى ، باريك و كوتاه ، نارس آن به رنگ سبز خاكسترى كمرنگ و پس از رسيدن به رنگ قهوهاى تيره درمىآيد و داراى 12 - 10 دانه مىباشد .
پراكندگى :
افريقا ، عربستان و هند بهطور وحشى مىرويد و به منظور تهيه نيل پرورش مىيابد .
تاريخچه :
گياه از زمانهاى بسيار دور شناخته شده است . پيگمان آبى رنگى كه از برگ آن استخراج مىشود به سنسكريتى نيله
Nila
( به معناى آبى تيره ) ناميده مىشده و با نام تجارتى
Banigbandhu
( - دوست بازرگان ) قبل از ميلاد مسيح از هند به ساير نقاط صادر و در رنگرزى و نقاشى از آن استفاده مىشده است .
با توجه به اينكه نيل علاوه بر استخراج از نيل هندى از نيل كرمانى
Indigofera argentea Burm . f
كه در ايران مىرويد نيز بدست مىآيد و به زبان پهلوى آن را " نيل " مىناميدهاند لذا اينكه برخى محققين از جمله مايرهوف پنداشتهاند كه نيل ( ماده رنگى استخراجى ) از هند به ايران و از ايران به يونان رفته است جاى تامل دارد ( 1 * ) . همچنين اين گفتار كه " دانشمندان اسلام پيوسته وسمه را با نيل اشتباه كردهاند " دور از حقيقت است چه دانشمندانى نظير رازى ، ابو ريحان بيرونى ، ابن سينا ، غافقى . . . مىنويسند نيل دو نوع است بستانى ( گياه مورد بحث ) و برى ( وسمه ) . هروى ( قرن سوم هجرى ) به بستانى و برى تقسيمبندى نكرده بلكه گياه مورد بحث را ذيل " نيل " و وسمه را تحت عنوان خطر آورده و مىنويسد : " خطر برگ نيل رومى مىباشد " وى از اين جهت آن را نيل رومى ناميده كه محل رويش وسمه
Isatis tinctoria L .
منطقه درياى مديترانه است ( 2 * ) .
ديوسكوريد و پلينى ماده رنگى استخراج شده از برگ نيل را
Indicon
ناميدهاند . به لاتينى اين ماده رنگى را
Pigmentum indicum
مىنامند .