برخى دانشمندان گياهشناسى اين درخت را كه بومى ايران مىباشد و در منطقه وسيعى از جنگلهاى شمال ايران از گيلان تا گرگان مىرويد به صورت مترادف با راش اروپائى و بعضى ديگر راش ايران را واريتهاى از راش اروپا و بالاخره بعضى
F . hohenacki plip
را مترادف با راش ايرانى و بعضى گونهاى مجزا مىدانند .
علاوه بر اين راشهاى ايران برحسب محل رويش از بالاترين ارتفاع 2000 مترى ( جنگلهاى نور ) تا 80 مترى سطح دريا ( جلگه ) نامهاى مختلفى دارند . درختانى كه در ارتفاعات خيلى بالا مىرويند " نبع " و در دامنههاى كم ارتفاع و ميان بند " شريان " و در ارتفاعات پائينتر " شوحط " ناميده شدهاند كه به نظر مىرسد گونههاى مختلفى باشند . به نظر آقاى دكتر ثابتى " چون طبقهبندى درختان جنگلى در گذشته از روى اصول علمى و صحيح نبوده است نمىتواند ما را در تفكيك گونههاى مختلف كمك و يارى نمايد و يا نام علمى اين واژهها را روشن سازد " ( 1 * ) .
نامهاى مختلف محلى راش در واژهنامه آمده است .
خواص و موارد مصرف درمانى : رجوع شود به كد 2401
Code - 2401
زان
Fagus sylvatica L .
درختى به ارتفاع تا 40 متر ، تنه افراشته ، پوست صاف به رنگ خاكسترى سفيد ، تاج داراى انشعابات زياد و تقريبا به رنگ قرمز ، از خانواده
Fagaceae
، برگها داراى دمبرگ ، متناوب ، بيضوى ، حاشيه موجدار ، دندانهدار ، نوكتيز ، داراى 8 - 7 رگبرگ موازى ، كنارههاى پهنك داراى تارهاى ظريف ، داراى پهنك 9 - 4 سانتيمتر ، برگها در بهار به رنگ سبز كمرنگ و درخشان ، در تابستان به رنگ زرد ، نارنجى و بالاخره در پائيز به رنگ مسى مايل به قهوهاى ، گلهاى نر به وسيله دمبرگى دراز به صورت آويزان و گلهاى ماده به حالت ايستاده مىباشند . ميوه درون غلافى چرمى و خاردار قرار دارد . پس از رسيدن ميوه غلاف با 4 شكاف باز مىشود ، ميوه سهگوش و به رنگ قرمز قهوهاى است .
محل رويش : سراسر قاره اروپا و از اروپاى مركزى تا قفقاز پراكندگى دارد . در ايران رويش ندارد .
تاريخچه شناسائى :
واژه زان از قرن ششم هجرى در كتب سنتى وارد و آن را مترادف با " مرّان " آوردهاند و مرّان نامى است كه قدما به چندين گياه دادهاند كه در ذيل به آنها اشاره مىشود :
1 - اصطفن و حنين در ترجمه كتاب الحشايش ديوسكوريد به عربى مىنويسند " مالياهوالمران " درخت مشهورى است . نوشيدن مخلوط افشره برگ با شراب و يا ضماد آن در گزيدگى مار سودمند و ماليدن