( ابو ريحان ) ، سرخس ذكر ( ابن سينا ) ، كيل دارو ( اسرائيلى قرطبى ) ، شرد ( ابن بيطار ) ، جيلدارو ، كيلكان ( انصارى ) ، چماز ( حكيم مومن ) ، رقعا ، سرخس نر ( عقيلى خراسانى ) ، سرخس مذكر ، كرف ( شليمر ) .
امروزه نيز آن را شرد ، سرخس مذكر و سرخس مىنامند . مايرهوف و شليمر نام علمى گياه را همان ذكر مىنمايند كه در صدر آمده است .
خواص و موارد مصرف آن را قدما چنين بيان نمودهاند :
خوردن حدود 14 گرم آن با آب عسل كرم كدو را خارج مىكند و بايد آن را با سقمونيا 2 * يا خربق سياه 3 * ميل نمايند و بهتر است كه قبل از آن سير خشك تناول نمايند ( ديوسكوريد : 4 * ) ، اگر 20 گرم از آن را بخورند جنين زنده و مرده را خارج مىكند نوع ديگرى از آن سرخس انثى مىباشد . . . ( رازى : 5 * ) ، سرخس نر از سرخس ماده قوىتر ، گرم و خشك ، تلخ و قابض مىباشد اگر زن آن را بخورد آبستن نمىشود و اگر آبستن بخورد بچه را خواهد انداخت و برگ نورسته آن را اگر پخته و تناول نمايند مزاج را لينت مىبخشد ( ابن سينا : 6 * ) ، شريف گفته است كه اگر ريشه آن را كوبيده و حدود 5 گرم آن را با سه عدد تخممرغ نيم برشت سه روز متوالى ميل نمايند در كوفتگى اعضاء ، پارگى ناشى از ضربه و سقوط نافع است . سرخس نر را به بربرى افراسيوا 7 * ، مىنامند . اگر حدود 2350 گرم از ريزوم تازه را با 2700 گرم عسل تا آن اندازه بهجوشانند كه حجم آن حدود 930 گرم گردد و روزى 65 گرم آن را ميل نمايند درد تهيكاه 8 * را تسكين مىدهد ( ابن بيطار : 9 * ) ، خوردن آن به همراه عسل براى زخم كليه ، مثانه ، سياتيك ، نقرس ، درد مفاصل خوب است براى جلوگيرى از زيان رساندن آن به كليه و ريه آن را با شيح رومى مصرف مىنمايند ( انصارى : 10 * ) ، سرخس زداينده ، گشاينده گيرهاى عروق ، اندازنده جنين ، ضد نفخ ، ضد انگل و دافع شپش است در طپش قلب ديرعلاج موثر است و پودر آن زخمهاى چركين را درمان مىكند با عسل خارجكننده صفرا و از آبستن شدن جلوگيرى مىكند حدود 14 گرم آن كشنده كرم كدو و 10 گرم آن كشنده اسكاريس 11 * مىباشد و مشابه آن " قنبيل " است .
خوردن برگ نورسته آن به مدت چند روز قى چشم را رفع مىكند و اگر خيسانده آن را با حنا بر سر بمالند از ابتلاء به آبمرواريد جلوگيرى و اگر در ابتداى كاتاراكت 12 * باشد آن را درمان مىكند ( حكيم مومن و عقيلى خراسانى : 13 * ) .
قسمت قابل مصرف : ريزوم
تركيبات شيميائى :
ريزوم گياه محتوى فيلمارن
( Tenifuge ) Filmaron
، فيليسين
( Margaspidin ) Filicin
، فيلسيك اسيد
Filicic acid
يا فيليكسيك اسيد
Filixic acid
، آسپيدينول
Aspidinol
، فلاواسپادينول
Flavaspidinol
، آلباسپيدين
Albaspidin
، فلاواسپيديك اسيد
Flavaspidic acid
، آسپيدوتانيك
Aspidotannic
، قند ، رزين ، اسانس و فيتوسترول مىباشد . در تركيب برگ فلوروكلتىسين
Florocholticin
وجود دارد .