Code - 2169
سرخس
Dryopteris filix - mas ( L . ) Schott .
گياهى پايا ، بىگل ، به ارتفاع 5 / 0 و حد اكثر 40 / 1 از خانواده
Polypodiaceae
مىباشد . برگها درشت ، مثلثىشكل ، نوكتيز به درازاى 90 - 30 سانتىمتر كه دو بار تقسيم شده و 24 - 20 جفت برگچه متقابل كنگرهدار را بوجود آورده است . بر روى پهنك زيرين در دو رديف به موازات رگبرگ اصلى هاگدانهائى با پوشش غشائى به نام اندوزى وجود دارد . كه در آنها هاگهاى كوچك تخممرغى شكل و قهوهاىرنگ يا سياه و براق را مىتوان يافت كه عمل توليد مثل را انجام مىدهند .
ريزوم ضخيم ، كوتاهقد ، پيچدار به قطر 5 / 2 سانتيمتر مىباشد . سطح ريزوم را قاعده دمبرگهاى از بين رفته به رنگ قهوهاى براق يا سياه و فلسهائى دراز به رنگ قهوهاى طلائى مىپوشاند كه قطر ريزوم را به دو برابر نمايش مىدهد . از اين ريزوم ريشههاى زياد سوزنىشكل سياهرنگ خارج مىشوند . طعم ريزوم در ابتدا ملايم و سپس قابض و تلخ و بوى آن ناپسند مىباشد .
محل رويش گياه جنگلها و اراضى مرطوب و سايهدار مناطق معتدل اروپا ، آسيا ، افريقا ، امريكا و كانادا مىباشد و در ايران در آمل ، سواحل درياى خزر ، بين آستارا و اردبيل و حسن بگلوى قرهداغ تا ارتفاعات 1600 متر پراكندگى دارد .
تاريخچه و موارد مصرف آن در طب سنتى :
نام جنس گياه از دو واژه
Dryad
به معنى چوب جنگلى و
Pteris
يونانى به معنى سرخس تركيب شده و نام نوع
Filix
اسم لاتين گياه و
Mas
به معنى مذكر مىباشد .
گياه از زمانهاى بسيار دور شناخته شده است تئوفراست از آن نام برده و ديوسكوريد و پلينى آن را شرح دادهاند به يونانى
Pteris
و به سريانى " نشرا " 1 * ناميده شده است .
گرچه ديوسكوريد و جالينوس آن را به كار بردهاند ولى در اروپا از قرون وسطى گياه به دست فراموشى سپرده شده و تنها از قرن هيجدهم ميلادى به بعد است كه در نسخهها نام آن دوباره ديده مىشود . مىگويند لوئى پانزدهم پادشاه فرانسه و فردريك دوم پادشاه پروس هر دو مبالغ هنگفتى صرف خريد داروهائى نمودهاند كه از اين گياه ساخته شده است .
در قرن نوزدهم دو برادر داروساز در ژنو توصيه كردند كه به جاى ريزوم پودر شده گياه از عصاره اترى آنكه از ريزوم تازه گياه تهيه مىشود استفاده نمايند . قدرت درمانى و نتيجه مطلوب اين دارو به صورت مذكور در مبارزه با كرمهاى نوارى به زودى شناخته شد و استفاده از آن به شدت رايج گشت . در استفاده از عصاره اترى گياه بايد محتاط بود زيرا سميت آن بيشتر از ريزوم مىباشد . همانطورى كه گفته شد گياه را به يونانى
Pteris
مىناميدهاند . حنين آن را به " بتارس " معرب و معادل آن را سرخس ذكر نموده است . بعضى از اسامى مترادف كه پزشكان سنتى ذكر نمودهاند به ترتيب تقدم عبارتند از : گيل دارو