اين كتابخانه بيش از دو هزار جلد كتاب خطى وجود داشته است .
- كتابخانهء آقا سيد جلال الدين اشرف كه به همّت شيخ حسين آستانهاى تأسيس يافته است .
- كتابخانه صدر الشريعه « داماد كامران ميرزا نايب السلطنه و نوه مير عبد الباقى حجة الاسلام » كه كتابهاى خطى بسيار داشت .
- كتابخانهء يكان ، كتابشناس و روحانى مورد احترام مردم طالش دولاب و هشتپر ، كه داراى نسخ خطّى فراوان بوده است .
- كتابخانهء ملّا نعيما كركبودى ؛ اين مرد كتابدار كتابخانهء سلطنتى بود كه پس از حملهء افاغنه در طالقان گوشهنشينى اختيار نمود . كتابخانهاش در پستوى بستهء اطاقى مخفى بود . سربازان دشمن كه به قصد بردن كتابها به خانهاش هجوم برده بودند پس از جستجوى بسيار دريافتند كه مساحت كف يك اتاق خيلى كوچكتر از اندازهء بام آن مىباشد ؛ ديوار را شكافته و كتابها را با خود بردند . ملا نعيما در سال 1170 قمرى وفات يافت .
- كتابخانهء ميرزا عبد الباقى شيخ الاسلام در ماسوله . ميرزا عبد الباقى داراى خطى زيبا و چند رساله در فقه اسلامى ( شيعه ) بوده است .
افزون بر آنچه كه ياد گرديد در طوالش ( خصوصا در خوشابر اسالم و پرهسر و غيره ) و در دهستان سمام ( بخصوص در كجيد ) و در بسيارى از روستاهاى طالقان كتابدوستانى بودند كه كتابخانههايشان داراى نسخ خطّى بسيارى بود .
در زمان معاصر هم مىبينيم كه مردم ما با تكيه به نيروى ايمان و استعداد خود در روزهائى كه كانونهاى فرهنگى كشور مورد بىاعتنائى قرار گرفته و به سردى گرائيده بود به تلاش برخاسته و با تشكيل جمعيتهائى توانستند در تأسيس قرائتخانهها و يا كتابخانههائى براى استفادهء عموم توفيق حاصل كنند .
از تعداد بيش از 32 كتابخانه عمومى موجود در گيلان ، جز كتابخانهء ملّى رشت كه به صورت مردمى و زير نظر جمعيّت نشر فرهنگ گيلان اداره مىشود باقى كتابخانهها وسيلهء ادارهء كل ارشاد اسلامى اداره مىشود .
اينك براى آشنائى با كتابخانههاى مزبور آنها را به صورت زير معرفى مىنمايد :
كتابخانهء ملّى رشت
تأسيس كتابخانه ملّى رشت از اقدامات جمعيّتى است كه به سال 1306 با نام جمعيت نشر فرهنگ گيلان در رشت بهوجود آمد . در آن زمان شادروان محمّد على تربيت رئيس معارف گيلان بود . وى با توجّه به فضاى فرهنگى مساعد گيلان و مردم انديشمند و روشنفكر اين سامان بهتر آن ديد تا با كمك عدّهاى از اين مردان آزاده كه آنها را واجد صلاحيّت ديده بود به تأسيس جمعيتى فرهنگى اقدام نمايد . اين جمعيّت با نام « جمعيّت نشر فرهنگ گيلان » در روز 16 خرداد 1306 رسما تشكيل گرديد .
اعضاى جمعيّت مزبور عبارت بودند از :
حاج سيّد محمود روحانى ( مجتهد ) ، شيخ بهاء الدين ميزان املشى ( مجتهد ) ، شيخ محمّد حسن آمن ( بازرگان ) ، محمد على پيربازارى ( وزير دارائى جنگل كه در اين زمان رئيس بيمارستان پورسيناى رشت بود ) ، شيخ احمد سيگارى ( بازرگان ) ، على اكبر نهاوندى ( بازرگان ) ، مسيو محمد خان حاتم ( بعدها رئيس ادارهء نوغان و مدتى هم شهردار رشت بود ) ، ابراهيم نعمتزاده نامى ( بازرگان ) ، على اكبر آصف ( كارمند فرهنگ ) ، تقى رائقى ( كارمند فرهنگ ) ، آقابزرگ تجلّى ( كارمند دارائى ) ، مير صالح مظفرزاده ( كارمند ) ، ابراهيم فخرائى ( معلم مدرسه متوسطهء در رشت ) ، سيد محمود قائممقامى ( كارمند فرهنگ ) ، عبد الحسين صادقىنژاد ملقب به امير منتخب ( مدير مدرسهء نمرهء 1 ) ، رسول قازانچائى ( بازرگان ) .
پس از چندى افراد ذيل نيز به جمعيت فرهنگ پيوستند ؛ فتحعلى محصّص ( كارمند استاندارى ) ، على آقا چاپچيان ( بازرگان ) ، ابو القاسم نجد الدّوله سميعى ، حاجى محمّد على آقا داودزاده ( بازرگان ) ، مير ابو طالب اسدىخاور ( بازرگان ) ، طالش خان رحمت سميعى ، دكتر موسى خان فيض ( رئيس بهدارى استان ) ، كاظم مژدهى ، معتمد همايون و محمد آقا كسمائى ( شاعر ) .
اين افراد در آغاز كار جلسات خود را روزهاى سهشنبه هر هفته در منزل شادروان شيخ احمد سيگارى در محلّهء حاجىآباد رشت برگزار مىكردند .
تلاش صميمانهء آنان در تأسيس كتابخانه سبب شد تا شهردار رشت ، شادروان امير علائى ، قطعه زمين بايرى را كه اينك در مركز شهر قرار دارد و محلّ كنونى كتابخانهء ملّى رشت است براى تأسيس كتابخانه در اختيار جمعيّت قرار دهد .
كار ساختمان كتابخانه با وجود پايمردى و تلاش كسانى كه در انجام اين كار كمك مىنمودند به كندى پيش مىرفت و سرانجام در جشنى كه در سال 1313 به مناسبت هزارهء فردوسى برگزار گرديده بود كتابخانهء ملّى رشت با حضور عدّهاى از معاريف شهر و طىّ تشريفات خاصّى افتتاح گرديد .
كتابخانه كه با 670 جلد كتاب اهدائى از سوى مردم شهر افتتاح شده بود پس از تحصيل شخصيّت حقوقى به عنوان « مؤسسهء جمعيّت نشر فرهنگ گيلان » آغاز بهكار نهاد . تكميل تدريجى كتابخانه ، احداث مخزن نسوز به منظور حفاظت كتابها ، توسعهء ساختمان اين مؤسسه و ايجاد سالنهاى مطالعه نشان مىدهد كه هيئتمديره جمعيّت در حدّ توان خود وظيفهاش را در قبال مسئوليتى كه به عهده گرفته مورد توجّه قرار داده است .
اينك كتابخانهء ملّى رشت با داشتن 750 مجلّد كتاب خطى - كه بعضى از آنها كمنظير مىباشند - و نشريات گوناگون و بيش از 000 ، 47 مجلّد كتاب چاپى به زبانهاى فارسى ، عربى ، فرانسه ، انگليسى ، روسى ، آلمانى ، ايتاليائى ، ارمنى و گويش گيلكى از معدود كتابخانههاى كشور است كه با غناى گنجينهء نفيس خود مىتواند مورد مراجعه و استفادهء پژوهشگران و علاقمندان به كتاب قرار گيرد . دانشمندان والامقامى از جمله علّامه دهخدا ، ملك الشعراء بهار ، اديب السلطنه سميعى ، عبّاس اقبال آشتيانى و دكتر محمّد معين كه از كتابخانهء ملى رشت ديدن كردهاند از آن به نيكوئى نام برده و اين مؤسسه را از كتابخانههاى كمنظير ايران دانستهاند .
از فعّاليتهاى جنبى كتابخانه علاوه بر تشكيل نمايشگاههاى كتاب بايد از انتشار كتابهاى زير ياد كرد :
ورزشهاى باستانى گيلان تأليف ه . ل . رابينو ترجمهء عبد الحسين ملكزاده ، ديوان حسام الاسلام دانش گيلانى به كوشش دكتر هادى جلوه ، ديوان حكيم